Η μελέτη της Νίκης Μισαηλίδη για το έργο του Ε.Χ. Γονατά
Η μελέτη της Νίκης Μισαηλίδη για το έργο του Γιώργου Γονατά
Γράφει η Λίλια Τσούβα
Η μονογραφία της Νίκης Μισαηλίδη «Το αντικειμενικό τυχαίο και οι συμβολισμοί του ασυνείδητου στο έργο του Ε.Χ. Γονατά» (Εκδόσεις Υψικάμινος 2026), επιχειρεί μια συστηματική προσέγγιση του πεζογραφικού έργου του Γονατά, ενός από τους πλέον ιδιότυπους εκπροσώπους της νεοελληνικής πεζογραφίας του 20ού αιώνα. Επιλέγοντας ως βασικούς ερμηνευτικούς άξονες δύο έννοιες που προέρχονται από την υπερρεαλιστική αισθητική και την ψυχαναλυτική θεωρία –το αντικειμενικό τυχαίο και τους συμβολισμούς του ασυνείδητου– η συγγραφέας προτείνει μια συνεκτική ανάγνωση ενός έργου που, παρά τη σχετικά περιορισμένη έκτασή του, εξακολουθεί να αντιστέκεται στις μονοσήμαντες ερμηνείες.
Η μελέτη βασίζεται στη μεταπτυχιακή έρευνα της συγγραφέως, η οποία εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου και του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Η αφετηρία ωστόσο αυτή δεν λειτουργεί ως περιορισμός· η εργασία παρουσιάζει θεωρητική επάρκεια και συστηματική αξιοποίηση της σχετικής βιβλιογραφίας, στοιχεία που της επιτρέπουν να αποκτήσει αυτοτέλεια ως ερευνητική μονογραφία.
Η διάρθρωση του βιβλίου ακολουθεί σαφή ερευνητική πορεία. Μετά το σύντομο σημείωμα της συγγραφέως και τον κατατοπιστικό πρόλογο της Ξένης Σ. Σκαρτσή, παρουσιάζονται συνοπτικά η εργογραφία του Γονατά, οι λογοτεχνικές του επιρροές και η ειδολογική του φυσιογνωμία. Ακολουθεί η ανάπτυξη του θεωρητικού πλαισίου γύρω από την υπερρεαλιστική έννοια του αντικειμενικού τυχαίου και στη συνέχεια η εφαρμογή του στην ανάλυση των πεζογραφημάτων. Η επιλογή να ολοκληρωθεί η μελέτη με συμπεράσματα και παράρτημα αφιερωμένο στα αρχετυπικά σύμβολα αποδεικνύεται λειτουργική, καθώς διευκολύνει την παρακολούθηση της επιχειρηματολογίας και παρέχει στον αναγνώστη ένα χρήσιμο εργαλείο αναφοράς.
Η ερμηνευτική πρόταση της Μισαηλίδη στηρίζεται στην «πρακτική κριτική» ή «πλησία ανάγνωση» (close reading), μέθοδο την οποία εισηγήθηκε ο I. A. Richards και αναπτύχθηκε κυρίως από τους Αγγλοαμερικανούς Νέους Κριτικούς κατά τις δεκαετίες του 1930 και του 1940. Η συγκεκριμένη προσέγγιση επιτρέπει μία εκ του σύνεγγυς ανάγνωση της λογοτεχνίας απομονώνοντας το λογοτεχνικό κείμενο από την ιστορία, τα συμφραζόμενα, τα βιογραφικά του συγγραφέα και δίνοντας μεγαλύτερη προσοχή στις συγκεκριμένες του λεπτομέρειες.
Προκειμένου να θεμελιώσει την ανάγνωσή της η Μισαηλίδη ανατρέχει στις θεωρητικές καταβολές του υπερρεαλισμού. Οι αναφορές στον Αντρέ Μπρετόν, τον Λουί Αραγκόν, την ψυχαναλυτική θεωρία του Φρόιντ, δεν λειτουργούν ως απλή παράθεση θεωρητικών θέσεων, αλλά ως εργαλεία ερμηνείας του λογοτεχνικού σύμπαντος του Γονατά. Ο αναγνώστης/H αναγνώστρια παρακολουθεί τη διαμόρφωση βασικών εννοιών του κινήματος –της αυτόματης γραφής, του ονείρου, του μαύρου χιούμορ, της υπερπραγματικότητας και του αντικειμενικού τυχαίου– πριν από την εφαρμογή τους στα κείμενα του Γονατά.
Η μεθοδολογική επιλογή της Μισαηλίδη να αναπτύξει σταδιακά τη μελέτη, διατηρώντας ισορροπία ανάμεσα στη θεωρητική προσέγγιση και την αναλυτική ανάγνωση των κειμένων, προσδίδει συνοχή και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της εργασίας. Η θεωρία δεν επισκιάζει το λογοτεχνικό έργο, αλλά λειτουργεί ως μέσο διαλόγου με τις ιδιαίτερες αφηγηματικές πρακτικές του Γονατά.
Τη μεγαλύτερη ωστόσο δυναμική της αποκτά η ερμηνευτική πρόταση της Μισαηλίδη κατά την εφαρμογή του θεωρητικού πλαισίου στο έργο του Γονατά. Εξετάζοντας το αντικειμενικό τυχαίο ως τρόπο οργάνωσης της μυθοπλασίας του, παρουσιάζει τη διάκριση τεσσάρων βασικών αξόνων μέσα από τους οποίους πραγματώνεται: την περιπλάνηση, τις απρόβλεπτες συναντήσεις, την ανία και τη μοναξιά καθώς και τις λανθάνουσες επιθυμίες. Οι άξονες αυτοί δίνουν τη δυνατότητα στη συγγραφέα να οργανώσει ετερόκλητα αφηγηματικά επεισόδια σε ένα ενιαίο ερμηνευτικό σχήμα και να αναδείξει τη λειτουργία του ασυνείδητου πίσω από την επιφάνεια του παράδοξου, τη διαρκή μετάβαση από το οικείο στο ανοίκειο, έναν από τους πυρήνες της γραφής του Γονατά.
Ο Γονατάς παραμένει συγγραφέας του ορίου: ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό, στο καθημερινό και το παράδοξο, στη λογική και στο όνειρο. Το τυχαίο δεν εμφανίζεται ως απλή διατάραξη της πραγματικότητας στο έργο του, αλλά ως αποκάλυψη μιας άλλης τάξης πραγμάτων, στην οποία το λογικά ασύνδετο αποκτά εσωτερική συνοχή. Η Μισαηλίδη κατορθώνει να προσεγγίσει το πεδίο και να δείξει ότι το παράδοξο στον Γονατά δεν λειτουργεί ως αυτοσκοπός, αλλά ως μέσο διερεύνησης των ορίων ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό. Αποτυπώνοντας εύστοχα τη διαρκή αμφιταλάντευση ανάμεσα στο οικείο και το ανοίκειο της γραφής του, σημειώνει:
«Η άσκοπη περιπλάνηση των ηρώων του Γονατά, οι αναπάντεχες συναντήσεις με εξαιρετικά πρόσωπα, η ανία και η μοναξιά, ως κινητήριες δυνάμεις της δράστης των προσώπων και της εξέλιξης της πλοκής, και οι λανθάνουσες επιθυμίες που αναδύονται από τον φροϋδικό χώρο του ασυνειδήτου, παρελαύνουν στα κείμενα με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν έναν κόσμο θαυμαστό (merveilleux), φανταστικό, παράδοξο και ονειρικό. Μπροστά σε αυτόν τον αλλόκοτο κόσμο, τον εξω-πραγματικό, που διαρρηγνύει το ρεαλιστικό πλαίσιο, ο αναγνώστης είναι βέβαιο πως νιώθει έκπληξη και αμηχανία από “τη δύναμη της αστραπής”».
Εξίσου ενδιαφέρουσα στη μελέτη της Μισαηλίδη είναι η ανάλυση των συναντήσεων των αφηγηματικών υποκειμένων του Γονατά με πρόσωπα, ζώα ή αντικείμενα. Τα στοιχεία αυτά, των οποίων η παρουσία είναι έντονη, δεν αντιμετωπίζονται ως απλές λεπτομέρειες της αφήγησης, αλλά ως φορείς συμβολικού φορτίου, ως σημεία στα οποία εκδηλώνονται βαθύτερες ψυχικές διεργασίες.
Ιδιαίτερη θέση στη μελέτη καταλαμβάνει η επισήμανση της σχέσης του Γονατά με την παράδοση της μικροαφήγησης, όπως και της σχέσης του με τον ελληνικό υπερρεαλισμό. Η Μισαηλίδη επισημαίνει εύστοχα ότι η ελληνική υπερρεαλιστική εμπειρία δεν αποτελεί απλή μεταφορά του γαλλικού προτύπου, αλλά διαμορφώνει τις δικές της ιδιομορφίες. Στο πλαίσιο αυτό ο Γονατάς παρουσιάζεται ως «ιδιάζουσα περίπτωση» σε σχέση με τους Γάλλους ομοτέχνους του, καθώς κατορθώνει να μετασχηματίσει τις τεχνικές του υπερρεαλισμού με βάση την προσωπική αφηγηματική αισθητική.
Η συμβολή της Μισαηλίδη στη μελέτη του έργου του Γονατά γίνεται σαφέστερη αν εξεταστεί στο πλαίσιο της υπάρχουσας βιβλιογραφίας για τον συγγραφέα. Ο Γονατάς έχει απασχολήσει την κριτική ήδη από τη δεκαετία του 1960, κυρίως ως δημιουργός που συνδέθηκε με το παράδοξο και το ονειρικό, την ποιητικότητα της πεζογραφίας. Η Μισαηλίδη, επιχειρώντας να οργανώσει σε ένα ενιαίο ερμηνευτικό πλαίσιο την παρουσία του τυχαίου, τη λειτουργία του ονείρου, τη συμβολική φόρτιση των αντικειμένων και τη μετατόπιση ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό, προχωρεί πέρα από τη γενική διαπίστωση της ιδιοτυπίας του και με τη θεωρητική συγκρότηση, τη μεθοδική ανάλυση των κειμένων, την προσεκτική αξιοποίηση της σχετικής βιβλιογραφίας, επιτρέπει να κατανοηθεί βαθύτερα η λειτουργία του παράδοξου στη γραφή του.
Η μονογραφία της Νίκης Μισαηλίδη, «Το αντικειμενικό τυχαίο και οι συμβολισμοί του ασυνείδητου στο έργο του Ε.Χ. Γονατά», συμβάλλει με τρόπο ουσιαστικό στην ερμηνεία του συγγραφέα. Το έργο απευθύνεται τόσο στον ειδικό μελετητή όσο και στον απαιτητικό αναγνώστη της νεοελληνικής λογοτεχνίας, υπενθυμίζοντας τη διαρκή επικαιρότητα του έργου του Γονατά, ενός έργου που εξακολουθεί να αντιστέκεται στις εύκολες κατηγοριοποιήσεις και να προκαλεί νέες αναγνώσεις. Υπό αυτή την έννοια δεν κλείνει τη συζήτηση γύρω από τον συγγραφέα, αλλά την επανεκκινεί, προσφέροντας ένα στέρεο θεωρητικό υπόβαθρο για τις μελλοντικές της διαδρομές.
Η Λίλια Τσούβα σπούδασε Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου Δημιουργικής Γραφής ΕΑΠ (MASTER). Γράφει δοκίμια, ποιήματα και διηγήματα. Το διήγημά της “Η καταδίκη” απέσπασε βραβείο στον Α΄ Πανελλήνιο Διαγωνισμό “Το Κοράλλι”. Το ποίημά της “Τιντάνδελατάσσω, Λέαγρε” βραβεύτηκε στον διαγωνισμό της UNESCO [“Ο κόσμος μας στη θεωρία του χρόνου (παρελθόν, παρόν, μέλλον)”]. Έλαβε μέρος στην 16η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης με παρουσιάσεις Ελλήνων και ξένων λογοτεχνών, καθώς και στη Λογοτεχνική Σκηνή Θεσσαλονίκης (2019) με προσωπικές της δημιουργίες. Κείμενά της φιλοξενούνται στα έντυπα περιοδικά Εντευκτήριο, Εμβόλιμον, το Κοράλλι, Καρυοθραύστις, καθώς και στις ηλεκτρονικές σελίδες frear, fractal, bookpress.gr, tvxs.gr., literature, culturebook.gr., diastixo.gr και αλλού. Λαμβάνει μέρος σε ποικίλες λογοτεχνικές δράσεις.
Συμμετοχή σε συλλογικά έργα:
“26 Βραβευμένα Διηγήματα”, Κοράλλι, 2019
“Ανθολογία Η΄ Παγκόσμιου Διαγωνισμού, 2019
“Κι αν τα κτίρια μιλούσαν” (κείμενα μεταπτυχιακών φοιτητών του προγράμματος Δημιουργικής Γραφής, εκδόσεις Κέδρος, 2019.
“Φλέβες Γραφής” (εργαστήρι γραφής Χλόης Κουτσουμπέλη, εκδόσεις Ρώμη [επιμέλεια], 2019
“Παλιρροϊκά γεγονότα”, ποιήματα, Μαρία Φερεντσουχόβα, εκδόσεις Βακχικόν [Πρόλογος], 2019
“Ανθολογία Νέων Ιταλόφωνων Ελβετών Ποιητών/Antologia di GiovaniPoetiSvizzeriItaliani”, Aνθολόγηση: Σέρτζιο Ροΐτς, Μετάφραση: Κωνσταντίνος Μούσσας, Πρόλογος: Μάρκο Μιλαντίνοβιτς, εκδόσεις Βακχικόν [Επίμετρο], 2020
Στο πλαίσιο της πρακτικής της άσκησης στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Δημιουργικής Γραφής του ΕΑΠ, έκανε την επιμέλεια της μετάφρασης του μυθιστορήματος του Andrew O΄ Hagan, “TheIlluminations” (Άντριου Ο΄ Χάγκαν, “Η φωταγώγηση”).
