Θωμάς Ψύρρας: με επίκεντρο τη δραστική γραφή. Γράφει ο Τάσος Μάτος
Θωμάς Ψύρρας: με επίκεντρο τη δραστική γραφή
Γράφει ο Τάσος Μάτος
Ο Θωμάς Ψύρρας, γεννημένος το 1954 στον Τύρναβο, από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 διοχέτευσε τη δραστηριότητα και την κοινωνική του παρουσία στη Λάρισα σε τέσσερις χώρους: την εκπαίδευση, την κοινωνική δράση, την πολιτιστική προσπάθεια και τη Λογοτεχνία.
Εκτός από τη διδασκαλία σε μαθητές, διετέλεσε επιμορφωτής των φιλολόγων της περιφέρειας Θεσσαλίας για περισσότερα από είκοσι χρόνια διδάσκοντας «Θεωρία της λογοτεχνίας». Καρπός της εργασίας του ήταν οι ογκώδεις σημειώσεις του -διαρκώς ανανεούμενες- οι οποίες δεν εισήγαγαν απλώς στη διδακτική της λογοτεχνίας τις καινοφανείς τότε θεωρίες του στρουκτουραλισμού, της σημειολογίας, της πρόσληψης και της οικοκριτικής, αλλά και μια νέα αντίληψη που μετακινούσε τον εκπαιδευτικό στόχο από τη «διδασκαλία» στη «χρήση» της λογοτεχνίας. Δυστυχώς, οι σημειώσεις αυτές παρέμειναν «ανέκδοτες» αν και κυκλοφόρησαν στα χέρια περισσότερων από χιλίων φιλολόγων που επιμόρφωσε. Αρχές της δεκαετίας του ’80 έγινε ο εμπνευστής και υπεύθυνος του περιοδικού «Σημείο», του πρώτου εκπαιδευτικού περιοδικού της επαρχίας, που ανέδειξε ως κύριο στόχο τη διαρκή μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης, η οποία εξακολουθεί να παραμένει διαρκές ζητούμενο έως σήμερα.
Υπήρξε μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού «Αυτό» το οποίο κυκλοφόρησε αρχές της δεκαετίας του ’80 και αποτέλεσε τον προπομπό της δημοτικής κίνησης «Λάρισα-ανεξάρτητη Αυτοδιοίκηση» με την οποία εκλέχτηκε δημοτικός σύμβουλος. Αργότερα, ως ιδρυτικό μέλος της «Ελληνικής Αριστεράς» εκλέχτηκε στην Κεντρική της επιτροπή και στις εκλογές του 2012 έγινε βουλευτής Λάρισας με το ψηφοδέλτιο της «Δημοκρατικής Αριστεράς». Καρπός της βουλευτικής του θητείας είναι το βιβλίο «Πάνω Κάτω-κείμενα έκτακτης ανάγκης» που κυκλοφόρησε το 2016 από τις εκδόσεις «Θράκα» με κείμενα πολιτικής, που εν πολλοίς αποδείχτηκαν προφητικά για όσα ακολούθησαν.
Άρθρα του και παρεμβάσεις, εκτός από τον τοπικό τύπο, παρουσιάστηκαν στις εφημερίδες «Αυγή», «Βήμα», «Καθημερινή» και σε πλήθος περιοδικών («Αντί», «Οικολογία και περιβάλλον», «Διάλογος», «Εμβόλιμον» κλπ). Αρχές της δεκαετίας του ’80 υπήρξε εξωτερικός συνεργάτης στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ και δημιουργός της εκπομπής «Μικρό Ανθολόγιο» με κείμενα και μουσική που αναδείκνυαν τη «σημειολογία της καθημερινής ζωής». Την τριετία 2000-2003 ως τακτικός συνεργάτης της εφημερίδας «Ελευθερία της Κυριακής» θα παρουσιάσει περισσότερα από 120 δοκίμια που τελικά θα ενταχθούν στον τόμο «Δοκίμια της Ελευθερίας».
Θωμάς Ψύρρας
Υπήρξε ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος για περισσότερο από δεκαπέντε χρόνια του «Συνδέσμου Φιλολόγων Λάρισας» και στη διάρκεια της θητείας του έγινε δυνατόν να υλοποιηθούν και, έκτοτε, να εδραιωθούν κάθε δύο χρόνια ως θεσμοί, τα «Τζαρτζάνεια» (πανελλήνιο συνέδριο Γλωσσολογίας) και τα «Καραγάτσεια» (πανελλήνιο συνέδριο Λογοτεχνίας). Παράλληλα υπήρξε μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού «Γραφή» της Λάρισας και ήταν ο άνθρωπος που στήριξε και στηρίζει το βιβλίο και την ανάγνωση με πλήθος παρουσιάσεων νέων βιβλίων και συγγραφέων.
Ο Θωμάς Ψύρρας παρουσιάστηκε ως πεζογράφος στα ελληνικά γράμματα το 1993 με το μυθιστόρημα «Πυκνός καιρός»· πρόκειται για ένα υπαρξιακό θρίλερ που εκτυλίσσεται σε τρεις μέρες, το οποίο διαθέτει ένα ενδιαφέρον και καινοτόμο αφηγηματικό χαρακτηριστικό καθώς ενσωματώνει στη δομή του στοιχεία από τη θεωρία της Λογοτεχνίας, από την αγροτική ηθογραφία και από το αστυνομικό μυθιστόρημα. Σε σχέση με τα ελληνικά συμφραζόμενα μιλά από πολύ νωρίς μια μετα-λογοτεχνική γλώσσα παροτρύνοντας τον αναγνώστη να αναλύσει τη δομή της αφήγησης που διαβάζει για να απαντήσει στα ερωτήματα που θέτει ως υπαρξιακά αινίγματα. Ο Κώστας Ακρίβος επισημαίνει: ότι ο Θωμάς Ψύρρας στον Πυκνό καιρό διαθέτει «δαιμονική οξυδέρκεια» και κατασκευάζει ένα «δοκιμιακό μυθιστόρημα» που είναι μια «πυρακτωμένη αλυσίδα των υπαρξιακών αμφιβολιών […] μετασχηματίζοντάς τες σε γραφή και λογοτεχνία».
Ακολούθησε το 1998 «Τα ψάρια της Παναγίας» στη σειρά «Τραμάκια» που υπήρξαν βασικό εκδοτικό όχημα για τη γενιά του ’70 στη Βόρειο Ελλάδα. Πρόκειται για μια «πειραματική» νουβέλα που, εκτός των άλλων, συνιστά ένα από τα πρώτα δείγματα «μαθηματικής λογοτεχνίας» (η μοναδική που προέρχεται από φιλόλογο). Η ιστορία πλέκεται γύρω από ένα μαθηματικό πρόβλημα το οποίο επιλύεται με τη βοήθεια των θεωριών της αφηγηματολογίας και έτσι η μίξη μυθοπλασίας και λογοτεχνικής θεωρίας διαμορφώνει ένα μοναδικό για τα ελληνικά γράμματα πειραματικό πεδίο παραγωγής πρωτότυπης αφήγησης. Ενδιαφέρον στοιχείο στο έργο αυτό, που θα παίξει σημαντικό ρόλο στα επόμενα έργα του, είναι ότι εδώ ο συγγραφέας θα δοκιμάσει για πρώτη φορά τη χρήση της διαλέκτου ως τρόπο εκφοράς της αφήγησης.
Το επόμενο βιβλίο του είναι το «Μαράν Αθά» που εκδόθηκε από τις εκδόσεις «Κέδρος» το 2004. Πρόκειται για μυθιστόρημα ανθρωπολογικού τύπου που κτίζεται κυριολεκτικά πάνω σε ένα φανταστικό τόπο και μια μοναδική κοινωνία: σε ένα παράξενο απομονωμένο χωριό οι γυναίκες χρησιμοποιούν τα όνειρά τους για να «ηγεμονεύουν» σπέρνοντας το φόβο στους άντρες. Ο νεαρός ήρωας αφουγκράζεται τα όνειρά τους και προσπαθώντας να κατανοήσει τη «διαβολική» τους επιρροή γίνεται το ιδανικό τους θύμα. Γραμμένο σε μια κατασκευασμένη διάλεκτο, ανάμεικτη με στοιχεία εκκλησιαστικής καθαρεύουσας και θεσσαλικού ιδιώματος μετατρέπεται σε ένα πολυεπίπεδο ποιητικό αφήγημα πάνω στο οποίο κλειδώνονται η αναζήτηση της ετερότητας, η ισχύς των εξουσιαστικών μηχανισμών, οι σχέσεις των φύλων, ο έρωτας και η απώλεια. Ο Λέανδρος Πολενάκης σημειώνει: «Αυτό το ιδιοφυές, ασυνήθιστο στα πνευματικά μας πράγματα μυθιστόρημα του Ψύρρα διαθέτει πρόσωπα που υπερβαίνουν κατά πολύ το ανθρώπινο μέγεθος, ανοίγεται σε κάθετους αβυσσαλέους χώρους ψυχής». Ο δε Κώστας Γεωργουσόπουλος σε κριτική παρουσίαση του με τίτλο «Φυγάς θεόθεν και αλήτης» στα ΝΕΑ το χαρακτήρισε ως κείμενο που «περιέχει μνήμες, εμπειρίες και τελέσματα που έρχονται από τις διονυσιακές γιορτές, από τον μαιναδισμό, την ασκητική ονείρωξη, την καταβύθιση στον ονειρικό λαϊκό πολτό και τους ονειροκρίτες (αρχαίους και νέους), από τα ερωτικά παραληρήματα και τα κρυπτικά αινιγματώδη παίγνια, τις μυητικές τελετές» και τόνισε ότι πρόκειται για «μια γλωσσική Παλαιά και Καινή Διαθήκη». Είναι ένα ανθρωπολογικό παραμύθι που χαρακτηρίστηκε ως το «πιο γυναικείο» (κι όχι φεμινιστικό) βιβλίο της λογοτεχνίας μας. Η Ελευθερία Ράπτου στην «Αυγή» σημείωνε: «Στο Μαράν Αθά, το ζήτημα της εξουσίας και της ανυπακοής, η δύσβατη σχέση αρσενικού-θηλυκού και κυρίως η γνώση και η αποδοχή της εσώτερης ετερότητας του προσώπου, αποτελούν νησίδες προβληματισμού, οι οποίες αποκτούν ιδιαίτερη ένταση όταν τοποθετηθούν στο ευρύτερο πλαίσιο ερμηνείας του κόσμου. Ενός κόσμου που βρίσκεται σε συνεχή διαδικασία «απομάγευσης», αποσυνθέτει μια σειρά από αφηγήσεις και λειτουργεί σε συνθήκες ανταγωνιστικής πολιτισμικής αφομοίωσης, ενώ επιτείνει ακόμα περισσότερο το διαχωρισμό του υποκειμένου από το φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον και εντείνει την έλλειψη και τη σιωπή παρά τη φαινομενική συνύπαρξη». Το «Μαράν Αθά» ευτύχησε θεατρικής αναπαραγωγής σε σκηνοθεσία Δήμου Αβδελιώδη με τη Γιασεμή Κηλαηδόνη και παίχτηκε στη θεατρική σκηνή για έξι συνεχή χρόνια, ενώ κατά καιρούς παίζεται ακόμη. Εκτεταμένα αποσπάσματα του ίδιου κειμένου ενσωματώθηκαν στην πρόσφατη παράσταση του Θεσσαλικού Θεάτρου «Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα».
Την ίδια δεκαετία ο Θωμάς Ψύρρας θα μας δώσει από τις εκδόσεις «Μεταίχμιο» δύο λευκώματα: το «Θεσσαλία-ο τόπος και οι άνθρωποι» και το «Κιλελέρ-στον ήλιο μοίρα» και δύο «παράδοξα» στη σύνθεση ημερολόγια που εγκαινίασαν μια νέα σειρά του εκδοτικού οίκου για τα επόμενα χρόνια. Με το έργο του «Λάρισα-μια πόλη στη Λογοτεχνία» που εκδόθηκε το 2005 συνέδεσε το γραμματολογικό παρελθόν της πόλης με το παρόν και έδειξε το γραμματολογικό της βάθος γεγονός που λειτούργησε ενθαρρυντικά για μια πόλη που ήθελε, και θέλει, να προχωρήσει στον 21ο αιώνα ως επαρχιακή και ευρωπαϊκή μητρόπολη.
Το 2016, εποχή που κυριαρχούσε η ακατανόητη για τον δυτικό κόσμο δράση του ISIS, εκδόθηκε το βιβλίο του «Η τύχη της ποίησης στο φανταστικό χαλιφάτο». Ο συγγραφέας κατέφυγε στη χρήση της δοκιμιακής γραφής για να απαντήσει στο ερώτημα ποια θέση μπορεί να έχει η ποίηση σε ένα ακραία φανατικό και σκοταδιστικό καθεστώς. Το βιβλίο περιλαμβάνει ένα εκτεταμένο δοκίμιο και μια ενδεικτική ανθολόγηση ποιητών από τις περιοχές που είχε καταλάβει ο ISIS και έτσι μας εισήγαγε στο Χαλιφάτο της Τζιχάντ στο βασίλειο του απόλυτου κακού, του μίσους χωρίς όρια. Ο Γιώργος Σιακαντάρης σημειώνει: «Έχουμε εδώ ένα πολύ πρωτότυπο, ένα τριπλό βιβλίο. Γιατί τριπλό; Γιατί πρώτον ο αναγνώστης μπορεί να δει μια από τις καλύτερες αναλύσεις της ιστορικής παρουσίας και ανάπτυξης του Χαλιφάτου του ISIS. Πραγματικά, πολύ καλύτερη από τις τηλεοπτικές και αρθρογραφικές παρουσίες κάποιων «ειδικών» της άγνοιας για την πολυπλοκότητα του φαινομένου. Γιατί δεύτερον ο Ψύρρας μεταφράζει ποιήματα τζιχαντιστών και περιγράφει το πλαίσιο στο οποίο αυτά «τραγουδιούνται» από τους «αγωνιστές της Τζιχάντ» και γιατί, τέλος, ο συγγραφέας-μεταφραστής αποδίδει ποιήματα επιφανών Αράβων ποιητών».
Από τα μέσα της δεκαετίας του 2010 ο Θωμάς Ψύρρας εγκαινίασε μια σειρά τριών βιβλίων τα οποία αποτελούν σπουδές πάνω στον λαϊκό λόγο και εκμεταλλεύονται αντίστοιχα τους τρόπους του λαϊκού αφηγήματος, της λαϊκής επιστολικής μαρτυρίας και της ζωντανής συνέντευξης.
Το 2017 ο συγγραφέας εκδίδει τη συλλογή διηγημάτων «Θα βοσκήσω το μαύρο». Πρόκειται για μια συλλογή διηγημάτων που καλύπτουν θεματικά την περίοδο από το μεσοπόλεμο έως το τέλος του 20ού αιώνα με επίκεντρο τη μεγάλη ιστορία που παρασέρνει τις ανθρώπινες ζωές ανεξάρτητα από τις θελήσεις και τις προσδοκίες των ανθρώπων. Ο Χρήστος Παπαγεωργίου σημειώνει: «όλα τα γεγονότα της σύγχρονης ιστορικής ζωής, όπως ο δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, οι βασανισμοί, οι εκτοπίσεις, οι φυλακές και τα ξερονήσια, η Χούντα, η Μεταπολίτευση (άλλη μια ακόμη ήττα), η πτώση του Τείχους, και κατά συνέπεια των Σοβιετικών Δημοκρατιών, μέχρι την επίκαιρη τρομοκρατία, περνάνε από τις σελίδες του βιβλίου». Ο ίδιος προτείνει το βιβλίο «σε όσους δεν έχουν παρωπίδες, σε όσους δεν φορούν παραμορφωτικά γυαλιά, σε όσους θέλουν να συμπληρώσουν το παζλ της Νεότερης Ιστορίας μας με όλα τα κομμάτια, σε όσους δεν φοβούνται να παραδεχθούν την ήττα. Μια λογοτεχνική περιπέτεια, η οποία δεν τελειώνει (μάλλον μόλις αρχίζει), η οποία δεν φείδεται στοιχείων για την ολοκλήρωσή της, η οποία δεν επιθυμεί να κρύψει οτιδήποτε που θα φαινόταν ωφέλιμο στην κατανόησή της, ανοίγεται μπροστά μας ως εφόδιο στη λύση γρίφων, αινιγμάτων, παρανοήσεων αλλά και πραγματικών γεγονότων».
Στη συνέχεια, το 2022 εκδίδεται η νουβέλα «Τι απομένει από τη φωτιά». Χρησιμοποιώντας την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, καταθέτει μια εκ των υστέρων μαρτυρία γραμμένη στο κειμενικό είδος της επιστολής, όπου ακούγονται τα δράματα όσων έτυχε να βρεθούνε εξόριστοι, εκδιωγμένοι, εκπατρισμένοι, πρόσφυγες, μετανάστες. Ο συγγραφέας φέρνει στην επιφάνεια «χαμένες ψυχές», ανθρώπινες ζωές που άλεσε η ιστορία του σκοτεινού εικοστού αιώνα και δίνει την αφορμή να στοχαστούμε για τις προσωπικές προσδοκίες σε σχέση με τα γυρίσματα της Ιστορίας. Ο Μάνος Κοντολέων σημειώνει: «είναι μια μικροσκοπική παρουσίαση του 20ού αιώνα, ενός αιώνα σκοτεινού καθώς από τη μια έθρεψε ελπίδες και από την άλλη κουτσούρεψε ζωές. Η γραφή του Θωμά Ψύρρα έχει μια εύστοχη απλότητα, οι περιγραφές του μαρτυρούν ότι έχει τον έλεγχο μιας αντικειμενικής όσο και πικρής καταγραφής, και η ταχύτητα με την οποία περνάει από το ένα περιστατικό στο άλλο θυμίζει κινηματογραφική τεχνική – μόνο που εδώ είναι οι λέξεις στη θέση των εικόνων, οι οποίες περιγράφουν συνθήκες και εμβαθύνουν συναισθήματα».
Το τρίτο βιβλίο αυτής της προσπάθειας είναι η νουβέλα «Άρτιο κατά παρέκκλιση» που εκδόθηκε το 2021 και θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως κείμενο μιας αφηγηματικής πολιτικής οικολογίας. Πρόκειται για ένα αφήγημα που οικοδομείται σε δύο επίπεδα: μια υποτιθέμενη συνέντευξη την οποία ο «δημοσιογράφος» που την έχει πάρει, την «ανεβάζει» στο διαδίκτυο και τα σχόλια των αναγνωστών που τη σχολιάζουν. Το κύριο story βασίζεται στη δικαστική περιπέτεια ενός ταλαιπωρημένου αγρότη, ο οποίος έχει βρεθεί κάτω από τις αδηφάγες ορέξεις των εργολάβων που χτίζουν χωρίς κανένα σεβασμό στην έννοια του νόμου, του δικαίου και των κανονισμών. Αρχικά θυμώνει που τον κορόιδεψαν, αλλά σταδιακά καταλαμβάνεται από οργή για την καταστροφή της φύσης. Παρόλο που βλέπει μπροστά του τον κίνδυνο να γκρεμιστεί και το δικό του σπίτι, ξεκινά μια δικαστική περιπέτεια. Από κείνη τη στιγμή αυτός που κατάγγειλε το ίδιο του το σπίτι ως παράνομο, μπλέκεται με την ελληνική διοίκηση, τη γραφειοκρατία, την πολυνομία, τα τοπικά δίκτυα συμφερόντων, την υπαλληλική ιεραρχία, το ρόλο του τύπου, τη διαφθορά, τη διαπλοκή της δικαιοσύνης, τον κομματικό υπολογισμό, τα κλειστά στόματα. Σαφής και ευφυής παραπομπή στην ουσία του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού ο οποίος «θέλει» να είναι άρτιος ως προς κάποιο επιθυμητό εκσυγχρονισμένο πρότυπο και ταυτόχρονα να παρεκκλίνει από αυτό. Η νουβέλα συγκροτεί ένα πολυφωνικό κείμενο πολιτικής οικολογίας που ενσωματώνει το έθος και το ήθος της νεοελληνικής ανθρωποπανίδας της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, λίγο πριν ξεκινήσει η κρίση. Ο Αγαθοκλής Αζέλης θα σημειώσει: «το βιβλίο για το οποίο μιλάμε μας ξεναγεί σε δυσοίωνες για το μέλλον μας καταστάσεις, που δεν είναι ακριβώς ανήκουστες, αντιθέτως μάλλον έχουμε συνηθίσει, θραυσματικά τουλάχιστον, να τις ακούμε τόσο, ώστε να θεωρούνται μέρος της πραγματικότητας. Κι όταν δεν μας ενοχλεί η πραγματικότητα, τότε είτε την έχουμε αποδεχτεί παραιτημένοι ως αυτονόητη, είτε της μοιάζουμε. Όπως και να έχει, είτε θα είμαστε μέρος του προβλήματος είτε μέρος της λύσης του. Ο συγγραφέας επέλεξε. Εμείς;»
Τα τελευταία χρόνια ο Θωμάς Ψύρρας ασχολήθηκε με τη μετάφραση. Με εκτεταμένα προλεγόμενα, αναθεωρημένο αρχαίο κείμενο και σχόλια μετέφρασε τις τρεις «γυναικείες» κωμωδίες του Αριστοφάνη (Λυσιστράτη, Εκκλησιάζουσες, Θεσμοφοριάζουσες) οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν από το «Θεσσαλικό θέατρο» στην παράσταση «Ο Αριστοφάνης Ονειρεύεται Λυσιστράτη & Πραξαγόρα» σε σκηνοθεσία της Κυριακής Σπανού. Επίσης, μετέφρασε το σατυρικό δράμα του Ευριπίδη «Κύκλωψ» και την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη. Παράλληλα συγκέντρωσε και επιμελήθηκε τα «Διηγήματα» του Σπήλιου Άνθια, ενός δημοτικιστή πεζογράφου των αρχών του 20ού αιώνα από τη Ραψάνη. Σήμερα ασχολείται με το φιλόδοξο έργο «Λάρισα-πολιτισμική τοπογραφία (1780-1925)» που αναμένεται να εκδοθεί την ερχόμενη χρονιά.
Εν κατακλείδι, η πνευματική παρουσία του Θωμά Ψύρρα, ενός τυπικού εκπροσώπου της γενιάς του 70, χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα (και αξεχώριστα) από τη δράση του ως πολίτη σταθερά ενσωματωμένου στην πόλη και ως δημιουργικού συγγραφέα. Η συγγραφική του κατάθεση, χρησιμοποιώντας υλικά της εντοπιότητας, κατάφερε α) να υπονομεύσει τον τοπικισμό της επαρχιακής λογοτεχνίας και συνέβαλε ώστε η Λάρισα και η περιοχή της να μπει ως αφηγούμενος τόπος στο πεδίο της «μυθοποίησης» και β) να επιβεβαιώσει στο αθηναϊκό κέντρο τις δυνατότητες της εγχώριας πεζογραφικής παραγωγής. Η πεζογραφική του κατάθεση συνέβαλε ώστε η λογοτεχνία που παράγεται στη Λάρισα να αποκτήσει γραμματολογική οντότητα και «ειδικό βάρος», γεγονός που φαίνεται, καθώς αρχίζει να διαμορφώνεται μια γενιά νεώτερων δημιουργών, ότι πλέον αρχίζει να αναδύεται μια «Λαρισινή σχολή» στα ελληνικά γράμματα.
Τάσος Μάτος
Λάρισα Ιούνιος 2026
