Αφιέρωμα στην 8η Μάρτη: Ηλικία – Φύλο – Λογοτεχνία (10). Το Μπλε Τριαντάφυλλο Τετράδιο – Στέλλα Κουρμούλη
Σε συνέχεια της δράσης «Γυναίκες επί σκηνής», η ΑΜΚΕ Θράκα, το Δίκτυο Γυναικών Συγγραφέων κατά της Έμφυλης Βίας και των Γυναικοκτονιών «Η Φωνή Της», καθώς και το Δίκτυο Συγγραφέων, διοργάνωσαν φέτος δράση με θέμα «Ηλικία – Φύλο – Λογοτεχνία».
Ο ηλικιακός ρατσισμός (ηλικισμός) στις γυναίκες αναφέρεται στα στερεότυπα (πώς σκεφτόμαστε), στις προκαταλήψεις (πώς νιώθουμε) και στις διακρίσεις (πώς ενεργούμε) απέναντι στις άλλες ή στις εαυτές μας με βάση την ηλικία. Πρόκειται για ένα κοινωνικό φαινόμενο που επηρεάζει το λογοτεχνικό πεδίο, ειδικά σε συσχέτιση με το φύλο, στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι έννοιες (του τι θεωρείται) «γνωστή / επιδραστική συγγράφισσα», «διεθνούς εμβέλειας / θεμάτων» και «εντός κανόνα / με ποιοτικό έργο».
Εκτός από τα στερεότυπα των φύλων και την οικονομική ανισότητα, ένας από τους κύριους μηχανισμούς αποκλεισμού των γυναικών από τη λογοτεχνία είναι η ηλικία. Ενώ οι νέες γυναίκες συχνά πατρονάρονται, παιδικοποιούνται ή αντικειμενοποιούνται, οι μεγαλύτερες γυναίκες συχνά δεν περιλαμβάνονται ή παραβλέπονται, τα αισθητικά τους επιτεύγματα και οι επιρροές τους ελαχιστοποιούνται, οι προοπτικές τους περιθωριοποιούνται, η παρουσία τους μειώνεται σε κάθε επίπεδο σε σύγκριση με τους άνδρες ομόλογούς τους.
Οι «Γυναίκες επί σκηνής» με αφορμή την 8η Μάρτη ετοίμασαν ένα ειδικό αφιέρωμα σε δύο πράξεις:
Πράξη πρώτη: Το διαδικτυακό περιοδικό Θράκα έχει συγκεντρώσει σε ένα ειδικό αφιέρωμα, κείμενα που μιλούν για τον ηλικιακό ρατσισμό σε σχέση με το φύλο και τη λογοτεχνία. Το αφιέρωμα χωρίζεται σε μέρη που δημοσιεύτηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια του Φεβρουαρίου και η δημοσίευσή τους συνεχίζεται ως το τέλος του Μαρτίου.
Πράξη δεύτερη: Πραγματοποίηση εκδήλωσης στις 8 Μάρτη με αναγνώσεις, ομιλίες από καλεσμένες και ειδικούς, καθώς και συζήτηση με το κοινό, καθώς και δεύτερης εκδήλωσης με θεατρικά Αναλόγια στο Αλτάι.
Και στις δύο εκδηλώσεις υπήρχε αλληλέγγυο παζάρι βιβλίων, με το 50% των εσόδων να προσφέρεται στο καταφύγιο για κακοποιημένες γυναίκες που λειτουργεί το Ελληνικό Δίκτυο Γυναικών Ευρώπης.
Τα άρθρα που έχουν δημοσιευτεί: πρώτο άρθρο (έργα των: Δέσποινα Γερασιμίδου, Δώρα Κασκάλη, Ελένη Μπουκαούρη και Έφη Ζωγράφου) το δεύτερο άρθρο (έργα των: Ανδρονίκη Τασιούλa, Μαρκία Λιάπη, Ασημίνα Ξηρογιάννη, Αγγελική Κουρμουλάκη, Μακλένα Νίκα, Εύη Γκενούδη, Λεμονιά – Μόνικα Αβαγιάννη, Κατερίνα Ράπτη, Αλίκη Γκανά), το τρίτο άρθρο, (έργα των: Εύα Στάμου, Κατερίνα Καπερναράκου, Μυρτώ Χμιελέφσκι, Γιούλη Βολανάκη, Δήμητρα Κυριακοπούλου, Στρατονίκη Ζαρμποζάνη), το τέταρτο άρθρο (έργα των: Αλέκα Πλακονούρη, Αντιγόνη Πανταζή, Ειρήνη Νομικού, Όλγα Μπακοπούλου, Βασιλική Παππά), το πέμπτο άρθρο (έργα των: Μαρία Κανδυλιώτη, Δημήτρης Φούτσιας, Amélie Hamlet Medusa, Μαρία Σκαφιδά, Αναστασία Καραογλάνη, Ελένη Γούλα, Μαρία (Μαρίζα) Τζούνη), και το έκτο άρθρο (έργα των: Ελένη Αλεξίου – Αναστασία Γκίτση, Αριάδνη Καλοκύρη – Κατερίνα Μαρδακιούπη, Κατερίνα Γκιουλέκα, Σοφία Γουργουλιάνη, παναγιώτης σ. αντωνιάδης, Φιλία Κανελλοπούλου, Μάνια Μεζίτη, Κατερίνα Λιάτζουρα, Ελευθερία Ζέλκα, Σωτηρία Τσιάκα, Ελένη Γαλάνη, Ειρήνη Σκούρα), έβδομο άρθρο (έργα των: Γεωργία Μακρογιώργου, Αθηνά Βογιατζόγλου, Ζωή Χατζηγεωργίου, Ευγενία Τζιρτζιλάκη, Κωνσταντίνα Ζαγάρη, Σοφιαλένα Ψαρρά), όγδοο άρθρο (έργα των: Λίνα Φυτιλή, Ελένη Καρασαββίδου, Φωτεινή Μυλωνά-Ραΐδη, Μαρία Χριστοδούλου, Στέλλα Παντζαρτζή, Ελισάβετ Πολίτη, Αφροδίτη Λυμπέρη, Γεωργιάνα Λούκου, Γεωργία Βεληβασάκη, Γιώτα Βασιλακοπούλου, Βασιλική Δραγούνη, Πηνελόπη Ζαλώνη, Αλεξία Ζουμπουλάκη, Στέλλα Δ. Σακαλή, Έλενα Αγγελοπούλου, Σωκράτης Καμπουρόπουλος, Κατερίνα Λιβιτσάνου Ντάνου), ένατο άρθρο (έργα των: Ειρήνη Βογιατζή, Τάνια Διαμάντη, Ευαγγελία Τάτση, Βιργινία Αγάπη Σπυράτου, Χρυσούλα Φούφα, Άννα Αμπατζόγλου, Μαρία Γιαννακάκη, Μαρία Γεωργαλά, Όλγα Νικολάου, Σοφία Περδίκη, Ντιάννα Βασιλείου, Αναστασία Μιχοπούλου, Χρύσα Αλεξίου, Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη).
Στο νέο μας άρθρο παρουσιάζουμε το διήγημα της Στέλλας Κουρμούλη, Το Μπλε Τριαντάφυλλο Τετράδιο
Επιμελήτριες του αφιερώματος: Marija Dejanović, Πέννυ Μηλιά.
Οργανωτική ομάδα συνεργασίας: Marija Dejanović, Κατερίνα Ηλιοπούλου, Πέννυ Μηλιά, Ευσταθία Π.
***
Το Μπλε Τριαντάφυλλο Τετράδιο – Στέλλα Κουρμούλη
Το ’χεις νιώσει ποτέ; Να σε διαλύει κάτι αόρατο. Μια δύναμη τόσο δυνατή που δεν ξέρεις αν τη γέννησαν τα σπλάχνα σου ή οι τοίχοι στο αποπνικτικό δωμάτιο. Γίνεται αποπνικτικό, δεν ήταν έτσι πριν λίγο. Το αόρατο σε εισπνέει, σε εκπνέει, σε πετάει στο ταβάνι, μετά απότομα στο πάτωμα, μετά σε κάθε τοίχο, σε στριμώχνει στις γωνίες, και μετά σε συνθλίβει. Αδειάζω. Η χούφτα μου γεμάτη σκισμένα, τσαλακωμένα χαρτιά… Το ’χεις νιώσει ποτέ; Να λες δυνατά χωρίς να σε ακούς, και τώρα; Και τότε; Τι έγινε τότε;
Τότε, που ήμουν κοριτσάκι Γυμνασίου. Είμαι δεκατεσσάρων, κοριτσάκι Γυμνασίου. Εργασία για το σπίτι μια έκθεση με θέμα το νερό και τη φωτιά. Γράφω, δε σταματώ να γράφω, η έμπνευση ρέει, μου δίνει άλλη φωνή, γυναικεία φωνή, ελεύθερη κι υγρή φτιαγμένη από χώμα κι αέρα, από φλέβες κι αρτηρίες, από αίμα κι αλήθεια. Μια καιόμενη γαλάζια αύρα ποταμός μού ανοίγει υδάτινους δρόμους, ηλεκτροφόρους, μια ατσαλένια δαντέλα τυλίγει το άγουρο σώμα μου, προστασία από τρικυμίες, σεισμούς ανθρώπους, και γράφω, και γυρνώ σελίδα, και ποιώ πεζοποίημα από φωτιά, από νερό, και γυρίζω σελίδες, μια πλημμύρα μεταφορές, εικόνες, παράγραφο την παράγραφο χτίζω έναν εαυτό που ξεχύνεται, που ανοίγει ένα στόμα έκπληκτο, πειναλέο.
Παραδίδω το γεμάτο λέξεις τετράδιο στην αυστηρή φιλόλογο. Μια έκθεση νεόχτιστης εαυτής γραμμένη με μολύβι.
Μια βδομάδα μετά, τελευταία ώρα, μάθημα Έκθεση. Τρίτο θρανίο γεμάτο αγωνία. Πάνω στην έδρα στοιβαγμένα τα μπλε τετράδιά μας. Η καθηγήτρια φόβητρο μάς σουβλίζει με τα πρεσβυωπικά γυαλιά της. Βλοσυρή, με χείλια σφιγμένα, με τσαλακωμένο πρόσωπο, κι όσο στραβομουτσουνιάζει τόσο βαθαίνουν οι ρυτίδες σε μέτωπο, γύρω απ’ το στόμα, γύρω απ’ τα μάτια, με άγρια γκρίζα μαλλιά και μαύρα ρούχα, με βαριά ψυχή γραμμένη με μόλυβδο.
Το θυμωμένο λαρύγγι της παγώνει την αίθουσα:
«Τα γραπτά σας είναι άκρως απογοητευτικά. Όσα δεν έχουν βαθμολογηθεί, τίθενται υπό αμφισβήτηση. Η λογοκλοπή είναι μη ανεκτή στο μάθημά μου. Ως εκ τούτου θα σκεφτώ σοβαρά το ενδεχόμενο της μη προαγωγής ελαχίστων».
Η αίθουσα σιωπά.
Αρχίζει να διαβάζει τα ονόματα στις ετικέτες των μπλε εξωφύλλων, πλησιάζουμε την έδρα για να μας επιστραφούν τα “άκρως απογοητευτικά” γραπτά μας. Ακούω το όνομά μου. Σηκώνομαι αργά, βηματίζω προς την έδρα αργά, απλώνω το χέρι μου, που τρέμει, αργά. Αυτή με κοιτάζει, τα δάχτυλά μου νιώθουν αντίσταση μόλις πιάνουν το τετράδιο. Το τραβάω και τρέχω στη θέση μου.
Το ξεφυλλίζω γρήγορα, φτάνω στην τελευταία σελίδα. Μια κόκκινη παρατήρηση με πλάγια γραφή κάτω απ’ το «ΤΕΛΟΣ». Γραμμένη με αιμάτινο μελάνι, έντονη: Εάν είναι δική σου, είναι πολύ καλή. ΕΑΝ!
Διαβάζω ξανά, εάν είναι δική σου, τρίτη, τέταρτη φορά διαβάζω… Θολώνει το μελάνι, κόκκινο στάζει απ’ τη σελίδα στο θρανίο, κι απ’ το θρανίο στο τζιν μου, το τρυπάει, χύνεται στα γόνατα, στα καλάμια, στις γάμπες, στις φτέρνες, στις πατούσες, στα δάχτυλα των ποδιών, κι αμέσως μετά, χώνεται σε κοιλιά, στομάχι, πνεύμονες, καρδιά, κι ύστερα εγκέφαλο, κι ύστερα πάλι καρδιά, χτυπάει γρήγορα, κραδασμοί στο μυαλό μου.
Η άλλη φωνή μέσα μου με διατάζει: ΣΗΚΩ! Σηκώνομαι με το τετράδιο στο χέρι, πλησιάζω την έδρα, αυτή απορεί, η ματιά της με χαρακώνει.
«Τι συμβαίνει, δεσποινίς;»
«Δεν έχετε βαθμολογήσει το γραπτό μου, κυρία. Και το σχόλιό σας με προσβάλλει».
«Δεσποινίς μου, είστε αναιδεστάτη και – -»
Η τολμηρή γυναικεία φωνή μου την διακόπτει:
«Αμφισβητείτε την πρωτοτυπία του δικού ΜΟΥ κειμένου!»
Ως τότε, δεν ήξερα πόσο μπορεί να γουρλώσει τα μάτια του ένας άνθρωπος. Σαν να είχαν πεταχτεί έξω απ’ το κρανίο της.
«Θρασυτάτη νεαρά, επίστρεψε στη θέση σου, διότι η συμπεριφορά σου θα επηρεάσει την τελική βαθμολογία της ετήσιας επίδοσής σου σε όλα τα φιλολογικά μαθήματα!»
«Πώς γράψατε ένα τέτοιο σχόλιο σ’ ένα κείμενο που δείχνει ότι ανακάλυψα πράγματα μέσα μου που δεν ήξερα πως υπάρχουν!»
Τα μάτια της πετάγονται έξω κι απ’ τα πρεσβυωπικά γυαλιά. «Όλοι στο προαύλιο!»
Η αίθουσα αδειάζει. Αυτή έρχεται μπροστά μου, καπνοί βγαίνουν απ’ τα ρουθούνια της.
«Κυρία, τι σας έκανε να με αμφισβητήσετε;»
«Τα δείγματα της γραφής σου. Δεν είχα τρία χρόνια τώρα καμία ένδειξη ότι μπορείς να εκφραστείς ικανοποιητικά μέσω του γραπτού λόγου!»
«Οι εκθέσεις που γράφουμε είναι στείρες, δεν είχαμε ποτέ την ελευθερία να εκφράσουμε όσα μας καίνε!»
«Χωλαίνεις στο μάθημα της Έκθεσης, δυσκολεύεσαι στη ανάλυση των θεμάτων!
Είσαι αδύναμη! Περιμένεις να πιστέψω πως αυτό το κείμενο το έγραψε ένα παιδί;
Κάποιος άλλος το έγραψε κι έχεις το θράσος να με κοροϊδεύεις!»
«Είστε άδικη!»
«Αν ήσουν γεννημένη συγγραφέας, θα το ’χαμε καταλάβει! Είσαι πολύ μικρή, πολύ ανώριμη για να γράφεις με αυτόν τον τρόπο! Αρκετά! Εξαφανίσου!»
Έφυγα τρέχοντας απ’ την αίθουσα μ’ ένα γεμάτο λέξεις τετράδιο, μ’ ένα “εάν είναι δική σου” να αιμορραγεί. Προσπέρασα τα παιδιά στο προαύλιο που μου φώναζαν, τι έγινε; Πέταξα το τετράδιο στον κάδο του σχολείου, γύρισα σπίτι, δεν πάτησα ξανά στις ώρες διδασκαλίας της. Έτσι κι αλλιώς, η σχολική χρονιά είχε φτάσει στο τέλος της. Ο μέσος όρος κι οι τελικές εξετάσεις μού χάρισαν την προαγωγή στο Λύκειο. Αυτή δε μπορούσε να κάνει αλλιώς. Δεν τη συνάντησα ξανά. Και δεν είπα ποτέ πουθενά τι είχε γίνει εκείνη τη μέρα.
Το τότε έγινε μακρινό. Στις δυο δεκαετίες που πέρασαν από τα χαραγμένα με άσβηστο μελάνι λόγια της, ο νους μου περιπλανήθηκε σε εμπνεύσεις συγγραφέων από κάθε γωνιά του πλανήτη. Μα δε σμίλεψε δικά του σύμπαντα. Δε γέμισε λέξεις
ψυχής κανένα σημειωματάριο σε τσάντες, χαρτοπετσέτες σε μπαρ, κανένα word σε οθόνη υπολογιστή. Το πληκτρολόγιο συμπλήρωνε excel, έγραφε επείγοντα email, η ατζέντα μετρούσε τον χρόνο για επαγγελματικά ραντεβού, εταιρικά meetings και συνέδρια.
Στην καθιερωμένη επίσκεψή μου στο βιβλιοπωλείο, ρωτάω την ιδιοκτήτρια, φίλη πια, αν έχει κάτι να μου προτείνει. Εμφανίζει κάτω απ’ το ταμείο ένα βιβλίο με ευφάνταστο εξώφυλλο, σκληρόδετη έκδοση, μικρό, περιζήτητο.
«Αυτό ξεκίνησα χθες. Το κατάπια. Συλλογή από μικροδιηγήματα και ποιήματα είναι. Ουσιαστικά ένα ενιαίο κείμενο σε κεφάλαια. Η συγγραφέας έχει εκδώσει τρία-τέσσερα ακόμα με ψευδώνυμο, δεν πήγαν καλά τα προηγούμενα. Κριτικοί και συγγραφείς την κατακρεούργησαν. Τι ξεπερασμένη η γραφή της είπαν, τι σάπιο φρούτο την είπαν, δεν ενδιαφέρουν κανέναν, είπαν, οι βαρετές ιστορίες μιας εβδομηνταπεντάχρονης, παλιακή, ανούσια την είπαν, κούρασε με τις λόγιες φράσεις της, κι άλλα παρόμοια. Την πετσόκοψαν! Δεν το έβαλε κάτω. Επέστρεψε σαν ένα εικοσάχρονο κορίτσι με προχωρημένες ιδέες. Έλαβε ήδη βραβείο. Είναι το πρώτο που κυκλοφορεί με το πραγματικό της όνομα. Έκλεισε πολλά στόματα αυτή η κυρία. Διάβασέ το! Είναι από τα κείμενα που αγαπάς».
«Πώς την λένε;» Κοιτάζω το εξώφυλλο. Το όνομα της συγγραφέα, που έκλεισε πολλά στόματα, άνοιξε το δικό μου, με βομβάρδισε!
Το πήρα. Μέχρι το σπίτι, μικρές βελονίτσες χώνονται βαθιά στο δέρμα. Μέχρι το σπίτι, οι βελονίτσες βγάζουν φλόγες. Το κλειδί τρέμει στην πόρτα. Η ασφάλεια του καναπέ αναγκαία. Το βιβλίο ανοίγει αργά. Στις γυναίκες της τρίτης ηλικίας με κοριτσίστικες καρδιές. Η αφιέρωσή της με πλάγια γραφή, έντονη. Γυρίζω σελίδα, ο τίτλος του πρώτου κεφαλαίου με περήφανα κεφαλαία γράμματα γίνεται παλάμη που σκίζει τον αέρα, προσγειώνεται με λύσσα στο μάγουλό μου. Η πρώτη παράγραφος, η δεύτερη παράγραφος, η τρίτη σελίδα, το δεύτερο κεφάλαιο, δέκα μποφόρ στον εγκέφαλό μου.
Το γεμάτο λέξεις βιβλίο, γραμμένο από μια αναγνωρισμένη πια συγγραφέα, πρώην φιλόλογο, με πετάει σε κάθε τοίχο, με στριμώχνει στις γωνίες, με συνθλίβει. Αδειάζω. Η χούφτα μου γεμάτη σκισμένα, τσαλακωμένα χαρτιά… Με λέξεις δικές μου από νερό, από φωτιά.
Το ’χεις νιώσει ποτέ; Να λες δυνατά χωρίς να σε ακούς, και τώρα;
(εμπνευσμένο από ένα πραγματικό σχόλιο μιας πραγματικής «φιλολόγου» σε έκθεσή μου με θέμα τη φωτιά στην τρίτη Γυμνασίου, 1990-1991)
Η Στέλλα Κουρμούλη είναι διηγηματογράφος, θεατρική συγγραφέας, απόφοιτη Αγγλικής λογοτεχνίας, Mετάφρασης και Εγκληματολογίας. Τώρα σπουδάζει Συμβουλευτική – Ψυχολογία και Ψυχοπαθολογία. Έχει συνεργαστεί με εταιρείες υποτιτλισμού ως μεταφράστρια και επιμελήτρια. Είναι μέλος του Δικτύου Γυναικών Συγγραφέων κατά της Έμφυλης Βίας και των Γυναικοκτονιών «η Φωνή της». Μονόπρακτα και μονόλογοί της έχουν ανέβει σε θεατρικές σκηνές (Ευριπίδειο, Πειραιώς 131, OLVIO). Βραβευμένα διηγήματά της φιλοξενούνται σε ανθολογίες (εκδόσεις Παράξενες Μέρες, Ενάλιος/Ωκεανός, Κέφαλος, Φίλντισι, Όταν, Καστανιώτης κ.ά.), ιστοσελίδες («τοβιβλίο.net», “121 Words” “Bonsaistories”, “Friday Flash Fiction”, «Θράκα», “Culture Book”, “Fractal” κ.ά.) και έντυπα λογοτεχνικά περιοδικά («Λογοτεχνικό Δελτίο» Υπερρεαλιστικής Ομάδας Θεσσαλονίκης Γράφημα, “Storywits”, «(Δε)κατα» κ.ά.).
