ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Γράφει η Κωστούλα Μάκη
Μετά το πρόσφατο αφιέρωμα του Parallaxi, «Μοιάζει όντως η σημερινή εποχή με το Μεσοπόλεμο;» (9/11/25), όπου ιστορικοί αναφέρθηκαν σε γεγονότα, πρόσωπα και καθεστώτα, η Θράκα κάνει ένα παρόμοιο αφιέρωμα όπου πανεπιστημιακοί, κριτικοί, λογοτέχνες και καλλιτέχνες εξετάζουν το ίδιο θέμα από πολιτισμική σκοπιά.
Θυμίζουμε πως, εκτός από τις τεράστιες μηντιακές και τεχνολογικές αλλαγές, ο Μεσοπόλεμος περιλάμβανε σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα (π. χ. γαλλικός υπερρεαλισμός, ελβετικό νταντά, σοβιετικός κονστρουκτιβισμός, γερμανική Βαϊμάρη, ιταλικός φουτουρισμός, αμερικανική αναγέννηση του Χάρλεμ, μεξικανική τοιχογραφία, βρετανικός μοντερνισμός, μεσογειακός κλασικισμός) καθώς και φιλοσοφικά ρεύματα (π. χ. πρώιμος υπαρξισμός, λογικός θετικισμός, δυτικός μαρξισμός, σχολή Φρανκφούρτης, αναλυτική φιλοσοφία, πολιτισμικός πεσιμισμός). Στο πλαίσιο αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να εξετάσουμε με ποιους τρόπους η λογοτεχνία, η τέχνη και η σκέψη του 21ου αιώνα συνομιλούν με αυτά τα κινήματα και ρεύματα.
Το αφιέρωμα επιμελούνται οι Βασίλης Λαμπρόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής της Νεοελληνικής Έδρας Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Michigan και η Αθηνά Ρώσσογλου, ερευνήτρια και ιστορικός.
Ο θρύλος γιγαντώνεται και σβένει;
Γράφει η Κωστούλα Μάκη
Ενίοτε στις προσεγγίσεις που διερευνούν τη σχέση παρελθόντος-παρόντος επικρατούν γραμμικές αφηγήσεις. Οι αναγνώσεις όμως για τον μεσοπόλεμο και τις συγγένειές του με το εδώ και τώρα, όπως και κάθε άλλη αφήγηση που συμπλέκει την πολιτική, την ιστορία, τη θεωρία και τα καλλιτεχνικά ρεύματα, εμπεριέχουν κατά τη γνώμη μου πλήθος από διλήμματα, καθώς και θραυσματικούς συγκρουόμενους λόγους και διακυβεύματα. Το παρόν κείμενο αξιοποιεί μεταμυθοπλαστικές τεχνικές στο πλαίσιο μιας οικειοποίησης που προβαίνει σε ένα μοντάζ ποιητικών/λογοτεχνικών φωνών προκειμένου να θίξει διλήμματα και ερωτήματα ως προς τις σύγχρονες προσλήψεις για τον μεσοπόλεμο, να αμφισβητήσει κάποιες από τις ηγεμονικές αναγνώσεις που συνεχίζονται και να αναδείξει σε ειρωνικούς τόνους διαχρονικές συνδέσεις. Η μπενγιαμινική τεχνική του μοντάζ συνθέτει αποσπάσματα ποιητικών και λογοτεχνικών φωνών, προκαλώντας νέες συνδέσεις και ερωτήματα, χωρίς να προσφέρει οριστικές απαντήσεις. Αποφεύγοντας ισοπεδωτικούς ιστορικούς αναχρονισμούς και εύκολες κατηγοριοποιήσεις ο ερωτηματικός τίτλος του κειμένου παραπέμπει στις μυθοποιητικές επιδράσεις του μεσοπολέμου μέχρι και σήμερα, στις διλημματικές αναγνώσεις και στη διαπίστωση πως τίποτα τελικά δεν χάνεται αμετάκλητα στην εξελισσόμενη ιστορικότητα, όπως πρόσφατα διαπιστώθηκε μετά τη δημοσίευση των φωτογραφικών ντοκουμέντων από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής. Η διαπίστωση αυτή εξοβελίζει τελεολογικά συμπεράσματα και αφήνει ανοιχτή τη δυνατότητα ανατροπών και αλλαγών, έστω και αν αυτή τη στιγμή οι δυστοπίες ομοιάζουν ακλόνητες. Η ιστορικότητα που μέσα στη διαχρονία αναδεικνύει διαρκώς τις πιθανότητες αλλαγών με έμφαση στους αγώνες της αριστεράς για έναν καλύτερο κόσμο επικαιροποιεί την έννοια της αριστερής μελαγχολίας με μη ηττοπαθείς όρους, ενώ παράλληλα απομακρύνει γραμμικές κατασκευές του παρελθόντος οι οποίες διαχωρίζουν το παρελθόν από το παρόν.
Στις ιστορικές, πολιτικές και κοινωνικές κρίσεις -του μεσοπολέμου ή τις σύγχρονες- οι συνθετικές κριτικές αναγνώσεις των ποιητικών και λογοτεχνικών φωνών συντηρούν τις πιθανότητες ανατροπών. Από το χθες στο σήμερα, παρά τις διαψεύσεις, οι επικαιροποιημένες αναγνώσεις-συνθέσεις των ποιητών και πεζογράφων που επιλέγουμε λειτουργούν διπλά: προσκαλούν να αναγνωρίσουμε τις ματαιώσεις κάθε τύπου (προσωπικές, ιστορικές, πολιτικές) αλλά επιπλέον συντηρούν ένα κομβικό διακύβευμα: την πίστη στην αλλαγή και την πολιτική ευθύνη σχετικά με τις αισθητικές, θεωρητικές, και ιστορικές μας επιλογές.
Τα ιστορικά περάσματα του κειμένου που ακολουθεί εξετάζουν τις ιδεαλιστικές προσλήψεις για τον μεσοπόλεμο, τις κατηγοριοποιήσεις και τα διλήμματα που αλλάζουν, παραμένοντας. Οι ηγεμονικές αναγνώσεις δημιουργούν «θρύλους» που συνεχίζουν μέχρι σήμερα με διαφορετικές αυξομειώσεις. Οι διαδρομές δεν είναι σταθερές, χαρακτηρίζονται από διαφορετικές ιδεολογικές τοποθετήσεις και εμπεριέχουν εμπόδια και πολλαπλές διακλαδώσεις. Στις αφηγήσεις για τον μεσοπόλεμο οι ιστορίες από το χθες στο σήμερα δεν αναφέρουν μόνο το στοιχείο της κρίσης ως συνδετικό στοιχείο.
Ο Ναπολέοντας Λαπαθιώτης και ο Ρώμος Φιλύρας επέλεξαν να κινηθούν έξω από τα συνηθισμένα και οι ίδιοι χαρακτηρίστηκαν ως αποσυνάγωγοι. Τέτοιες προσεγγίσεις στάθηκαν η μαγιά για να χαρακτηριστεί το έργο του Καρυωτάκη πεσσιμιστικό και απαισιόδοξο, ενώ μέχρι και σήμερα η προσοχή πέφτει σε εύκολου
τύπου βιογραφισμούς.
Χρησιμοποιώντας τα λόγια νεωτεριστών λογοτεχνών και ποιητών που κινήθηκαν με διαφορετικούς τρόπους στα κάθε τύπου λογοτεχνικά σινάφια, ο Γιώργος Ζάρκος επεσήμανε πως ήταν: «Αλλόκοτες, παράξενες, μα την αλήθεια, οι ιδέες αυτών των νεωτεριστών που θέλουνε να κάνουνε μεταρρυθμίσεις με επαναστάσεις. Όλοι τους έχουνε μυαλά αρκετά σκαρταρισμένα, λένε οι φιλήσυχοι αστοί, και δεν θα έκανε άσχημα το Κράτος αν τους έκλεινε στα ψυχιατρεία και τις φυλακές για να ησυχάσει ο κόσμος».
Με ειρωνική διάθεση το κείμενο κάνει χρήση διαφορετικών φωνών προκειμένου να αμφισβητήσει τέτοιου τύπου ηγεμονικές κατασκευές και να επαναφέρει το εύρος των φωνών αυτών στο σήμερα. Οι οικειοποιήσεις των λόγων τους στοχεύουν στη δημιουργία νέων εναλλακτικών αφηγήσεων και προτάσεων ως προς το πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις δικές μας κρίσεις, διατηρώντας το στοιχείο του πάθους και της ευθύνης. Το στοιχείο της κίνησης και της αλλαγής διατηρείται εξάλλου με τις διαφορετικές μεταφορές για τα ψάρια και μια διαρκή άρνηση συμβιβασμού με ό,τι προβάλλεται ως κυρίαρχη νόρμα.
Ο θρύλος γιγαντώνεται και σβένει;
Και είπαν:
Ο θρύλος γιγαντώνεται και σβένει,
Ανάβει το καντήλι και ζεσταίνει,
Πολέμων νέων, θανάτων τη φωτιά.
Για μια σου λέξη θα παραπατήσω
παρά λίγο, στη γεφυρογραμμή,
γιατί φουντώνουν, κάτω, εμπόδια κι΄ ίσο,
το δρόμο, δεν τον βρίσκω στη στιγμή.
Ας πει καθένας ό,τι θέλει,
πως έχω τώρα ορμές τρελού…
Κι αν με κακολογήσουνε,
και ειπούνε χίλια τόσα ,
-ό,τι τους έρχεται στο νου,
κι ό,τι τους τρώει τη γλώσσα-
άστους να λενε… Φίμωτρο δεν έχω να τους βάλω ˑ
μα θα μου μπουν απ’ το να αυτί
και θα μου βγουν απ’ τ’ άλλο!
Σχολιαστής:
Λόγω κακοκαιρίας
ο τελευταίος στίχος
αναβάλλεται.
Τώρα κότες
άσπρα τρένα
και γαλήνιος έρως.
Και είπαν:
Ψήστο στο τηγάνι το πνεύμα.
Αλλόκοτες, παράξενες, μα την αλήθεια, οι ιδέες αυτών των νεωτεριστών που θέλουνε να κάνουνε μεταρρυθμίσεις με επαναστάσεις. Όλοι τους έχουνε μυαλά αρκετά σκαρταρισμένα, λένε οι φιλήσυχοι αστοί, και δεν θα έκανε άσχημα το Κράτος αν τους έκλεινε στα ψυχιατρεία και τις φυλακές για να ησυχάσει ο κόσμος.
Οι ψυχίατροι έχουνε φακιρική τέχνη.
Φυσική τρέλα εγώ δεν έχω: έχω μηχανική τρέλλα, επιστημονική τρέλλα, τρέλλα της δυστυχίας, πραχτική τρέλλα και ερωτική τρέλλα… έχω 5 ειδών τρέλλες…
Η συνέχεια άλλη φορά σε άλλο βιβλίο.
Σχολιαστής:
Θέλω να έχωμεν μαζί τας μυστηριώδεις εκείνας ενώσεις, τας αιμοφύρτους των ζώων των γογγυζόντων οξέως κατά τας νύκτας των ερώτων, τας ενώσεις τας σπασμωδικάς, τας ενώσεις τας θανατώδεις.
Και έλα φίλη μου, να κλαύσωμεν διά να φρικιάσωμεν.
Και είπε:
Εμελέτησε.
Μέσα στο υδρογόνο ή το οξυγόνο, μπορούσε να υπάρχει, σε μικρή βέβαια αναλογία, ο Χρόνος. Δεν αποθαρρυνόταν. Γεμάτος χαρά επανελάμβανε το πείραμα που απέτυχε.
Παρακολουθούσε τη ζωή από την εφημερίδα. Χαμογέλασε πονηρά στη σκέψη ότι κανένας δεν τον παρακολουθεί τον ίδιο.
Και είπε επίσης:
Αισθάνομαι την πραγματικότητα με σωματικό πόνο.
Αναρχούμαι από τις αισθήσεις μου.
Η παραμικρή υπόθεση γίνεται τώρα σωστή περιπέτεια. Για να πω μια κοινή φράση, πρέπει να τη διανοηθώ σ΄όλη της την έκταση, στην ιστορική της θέση, στις αιτίες και τα αποτελέσματά της. Αλγεβρικές εξισώσεις τα βήματά μου.
Σχολιαστής:
Έγινε σοφή. Διδάσκει την αξία λόγων που δεν μετατρέπονται σε
στάχτη
δεν καταγράφονται.
Της αρκεί να τα επαναλαμβάνει ολόκληρη νύχτα
δίχως η προσοχή του άλλου ουδ΄ επί στιγμήν να ατονεί.
Όταν αποτυχία συνθλίβει τα αισθήματά μας
κι οι άλλες κι οι προάλλες ειν΄πολλές
για να οδεύει άνετα η σάρκα μέσα από τόσες αναποδιές
δεν αρκούν οι επιθυμίες της να πάψουν να εξεικονίζονται
πρέπει κι εμείς να φύγουμε, να βρούμε το θάρρος κάποιας φυγής.
Σχολιαστής:
Σήμερα:
η απόγνωση, σε ορισμένους οργανισμούς μέσα στη μετάβαση εκφράζεται με τη δημιουργία περιοδικών φορμόλης και μάλιστα εκείνου του τύπου που λειτουργεί βάσει του συστήματος των προεισπραγμένων συνδρομών, ουχί καρπερών ιχθύων.
Όμως:
Και τώρα τη στιγμή αυτή, που δεν ξέρουμε τι ώρα είναι, ένα ψάρι παστό κείται στη Θρυλική έρημη πλατεία Συντάγματος, περιμένει.
Σχολιαστής Β:
Ας στρέψουμε το βλέμμα μας
προς την αρχιτεκτονική απελπισία
μόνο που δεν ήρθε η ώρα
-δεν ήρθε η ώρα ακόμη-
ήρθαν μονάχα
τα μουσικά σφουγγάρια
ο τρελλός κοχλίας
μας ήρθε κι΄ένας Καππαδόκης απ΄ το Σαν Σαλβαντόρ
με δύο παστωμένα ψάρια αντίς για μάτια.
Αντί επιλόγου
Εχάθη ο τόπος;
Εχάθη, εχάθη.
Και βρέθηκε πάλι;
Στης μνήμης την άχλη.
Και πού είναι η καρδιά μας;
Στο χώμα
στη γλώσσα
στη στροφή του νερού.
Η σύνθεση αποτελείται από αποσπάσματα ποιημάτων/κειμένων με τη σειρά εμφάνισής τους των: Ρώμου Φιλύρα, Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, Τέου Σαλαπασίδη, Γιώργη Ζάρκου, Νικόλαου Επισκοπόπουλου, Κώστα Καρυωτάκη, Νικολάου Κάλλας, Νίκου Εγγονόπουλου και Κωστούλας Μάκη.
Βιβλιογραφία
Εγγονόπουλος, Νίκος (2007) Ποιήματα, Αθήνα: Ίκαρος, σ. 37-38.
Επισκοπόπουλος, Νικόλαος (1992) Τα διηγήματα του δειλινού και Άσμα ασμάτων, εισαγωγή και φιλολογική επιμέλεια: Απόστολου Σαχίνη, Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 141, σ. 150.
Ζάρκος, Γιώργης (1981) Η τρέλα σ΄όλα τα στάδια, Αθήνα: Κάλβος, σ. 15, σ. 32, σ. 67, σ. 70, σ. 106.
Κάλλας, Νικόλαος (2007) Οδός Νικήτα Ράντου, Αθήνα: Ίκαρος, σ. 45, σ.40.
Καρυωτάκης, Κώστας (2016) Ποιήματα και πεζά, επιμέλεια Σαββίδης Γ. Π., Αθήνα: Εστία, σ. 147, σ. 155
Λαπαθιώτης, Ναπολέων (2020) Ανθολογία ποιημάτων και πεζών, εισαγωγή-επιμέλεια: Γκιργκένης Σταύρος, ανθολόγηση: Κουβάτα Δήμητρα, Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτρος, σ. 68, σελ. 74-75.
Μάκη, Κωστούλα, Εχάθη ο τόπος; Αδημοσίευτο ποίημα.
Σαλαπασίδης, Τέος (1999) Τέος Σαλαπασίδης: μια παρουσίαση από τον Κώστα Βούλγαρη, Αθήνα: Γαβριηλίδης, σ. 66, σ. 51, σ. 39, σ. 40.
Φιλύρας, Ρώμος (1981) Πορτραίτα και κειμήλια, Αθήνα: Κισσός, σ. 25, σ. 69.
Η Κωστούλα Μάκη γεννήθηκε και μεγάλωσε στα Γιάννενα. Είναι ψυχολόγος και εργάζεται στο Κέντρο Πρόληψης “Οδυσσέας” στο Αγρίνιο. Τελείωσε το Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών της Πάτρας και σπούδασε Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ. Στη συνέχεια έκανε μεταπτυχιακό στην Κριτική Θεωρία στο Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ και ολοκλήρωσε το διδακτορικό της στην Ανάλυση Λόγου στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων με υποτροφία. Δούλεψε ως ψυχολόγος στους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα, στην PRAKSIS και στο Κέντρο “Ψυχολογία-Τέχνη” στη Θεσσαλονίκη. Άρθρα της, λογοτεχνικά και κριτικά κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε εφημερίδες, περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων. Έχει εκδώσει τα βιβλία: Μερική Ηλιοφάνεια (Εκδόσεις Μετρονόμος-ποιείν, 2017), Λοξά τοπία (Εκδόσεις Μετρονόμος ποιείν, 2019), Η Αλίκη μετά (Εκδόσεις Μετρονόμος-ποιείν, 2021), Λύκος κίτρινος ολόφωτος (Εκδόσεις Ούρσα/Ισνάφι, 2022), Το μάτι του Ιππόγρυπα (Εκδόσεις Ούρσα/Ισνάφι, 2025), Το σχεδόν (Εκδόσεις Ισνάφι, 2026).
