Η ατομική υπόγεια σιωπή και η ευρύτερη κοινωνική αναγέννηση! Γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
Η ατομική υπόγεια σιωπή και η ευρύτερη κοινωνική αναγέννηση!
Γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
(Richard Wright, Ο άνθρωπος που έζησε υπογείως (The man who lived underground). Μτφρ: Γιάννης Πεδιώτης. Εκδόσεις Ωκυτόκια. Ιούνιος 2024. Αθήνα)
Το τελευταίο εκδοθέν βιβλίο του Ρίτσαρντ Ράιτ στη χώρα μας «Ο άνθρωπος που έζησε υπογείως», παριστά αναμφίβολα εξαιρετικό σημείο εκκίνησης για μελέτη της ζωής και του έργου του συγγραφέα. Να υπενθυμίσουμε ότι προς το τέλος του δέκατου ένατου αιώνα, η επελαύνουσα βιομηχανική επανάσταση μετέτρεψε την οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών από κυρίως γεωργική σε μεγάλο βαθμό βιομηχανική. Ήταν μια σημαδιακή ιστορική στιγμή δεδομένου ότι αυτή η διαφοροποίηση δημιούργησε ανέλπιστες ευκαιρίες για τους Αφροαμερικανούς που ήταν είτε πρώην σκλάβοι είτε απόγονοι σκλάβων. Έχει υπολογισθεί ιστορικά ότι από το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι και τη δεκαετία του 1960, περισσότεροι από έξι εκατομμύρια Αφροαμερικανοί εγκατέλειψαν τον Νότο αναζητώντας καλύτερες συνθήκες εργασίας και ζωής στον Βορρά. Ο συγγραφέας Ρίτσαρντ Ράιτ ήταν ένας από τους οποίους συμμετείχαν, επίσης, σε αυτή την εμβληματική και μαζική ανθρώπινη μετανάστευση. Γεννημένος σε μια φυτεία στο Μισισιπή, έζησε στο Τεννεσί, στο Αρκάνσας και στη συνέχεια επέστρεψε στο Μισισιπή πριν μετακομίσει σε ένα μαύρο γκέτο στη Νότια Πλευρά του Σικάγου, το 1927, σε ηλικία δεκαεννέα ετών. Στο Σικάγο, εργάστηκε σε διάφορες ταπεινές απασχολήσεις, αλλά του δόθηκε η ευκαιρία παράλληλα να διαβάζει εκτενώς και να αναπτύξει σταδιακά τις συγγραφικές του δεξιότητες. Γρήγορα, όμως, συνειδητοποίησε ότι ο ρατσισμός ήταν εξίσου διαδεδομένος στον Βορρά όπως και κάτω στον Νότο. Ένα παράδειγμα χαρακτηριστικό είναι ότι κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης, οι μαύροι εργάτες ήταν οι πρώτοι που απολύθηκαν από τα εργοστάσια, ανεξάρτητα από τη θητεία και την συσσωρευμένη πείρα τους σε αυτά. Ο Ράιτ παρατήρησε με προσοχή αυτές τις καταστάσεις και τα κοινωνικά φαινόμενα συλλέγοντας λεπτομέρειες οι οποίες αργότερα θα εισχωρούσαν και επηρέαζαν τα κείμενά του. Μια δεκαετία μετά τη μετακόμισή του στο Σικάγο, κατευθύνθηκε ανατολικότερα στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης, όπου έγραψε το βιβλίο «Ο Άνθρωπος που Έζησε Υπογείως» (The Man Who Lived Underground). Το 1932, ωστόσο, είχε γίνει μέλος της Λέσχης Τζων Ρηντ του Σικάγου, μιας συλλογικότητας ριζοσπαστικών συγγραφέων και καλλιτεχνών που οργανώθηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα. Γρήγορα ένιωσε την αποδοχή από εκείνη την ομάδα διανοουμένων, λευκών και μαύρων, οι οποίοι τον εκτιμούσαν για την ατομικότητά του περισσότερο και όχι για τη φυλή του. Ο Ράιτ εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα, και τελικά έγινε για ένα διάστημα ο τοπικός γραμματέας του.
Το προαναφερόμενο μυθιστόρημα, αφηγείται την ιστορία ενός μαύρου άντρα στα τέλη της δεκαετίας του 1920, ονόματι Φρεντ Ντάνιελς, που κατηγορείται για φόνο και ένοπλη ληστεία. Με την πρώτη ευκαιρία, δραπετεύει από την αστυνομική κράτηση και κρύβεται στο υπόγειο σύστημα αποχέτευσης της πόλης, ζώντας πλέον υπόγεια! Η συγκεκριμένη εκτίμηση του υπόγειου ταξιδιού του, αποκαλύπτει βαθύτερες αλήθειες για την κοινωνία και τον εαυτό του, χρησιμοποιώντας έξυπνα εικόνες για να τονίσει τη χαοτική και ανεξιχνίαστη φύση του κόσμου. Καθώς συνηθίζει τις συνθήκες στο σκοτεινό του καταφύγιο, αποκτά την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τον κόσμο πάνω από το έδαφος με καθαρότερη διαύγεια. Όπως ακριβώς ο βρωμερός, δύσοσμος υπόνομος βρίσκεται κάτω από την πολύβουη πόλη, κάπως ανάλογα είναι κρυμμένη και η σήψη της ανθρωπότητας εκεί πάνω. Μέσα από το ταξίδι του Ντάνιελς και τον συμβολισμό του υπονόμου, ο Ράιτ προτείνει μια κριτική εξέταση της ανθρώπινης φύσης και των πολυποίκιλων κοινωνικών ελαττωμάτων. Ο υπόνομος αντιπροσωπεύει το διάχυτο σκοτάδι μέσα στην ανθρώπινη καρδιά που η κοινωνία πρέπει να ξεπεράσει για να ξεφύγει από τον αέναο φόβο, την απομόνωση και την τύφλωση. Η φυγή, τελικά, του Ντάνιελς από τον κόσμο του υπονόμου αντικατοπτρίζει τις όποιες δυνατότητες για ατομική και συλλογική λύτρωση. Αν και δεν καθαρίζει πλήρως τον εαυτό του από αυτή τη συμβολική βρωμιά, ο αγώνας του να αναδυθεί σηματοδοτεί τη λαχτάρα για μεταμόρφωση. Ωστόσο, η κοινωνική ετοιμότητα να αγκαλιάσει και αποδεχτεί τελικά μια τέτοια αλλαγή, παραμένει υπό αμφισβήτηση. Η τελική του αποτυχία να μεταφέρει το μήνυμα για παγκόσμια ενοχή υπογραμμίζει τη δυσκολία υπέρβασης των μακροχρόνια εδραιωμένων κοινωνικών κακών συνθηκών και απόψεων. Ο Φρεντ Ντάνιελς, εδώ, παγιδεύεται σε περιστάσεις πέρα από την επιρροή του. Κατηγορείται άδικα για φόνο λόγω της αυθαίρετης σύγκλισης φυλής, τόπου και χρόνου, και το ταξίδι του στο υπόγειο καθοδηγείται από δυνάμεις που δεν μπορεί να συλλάβει και οι οποίες αντικατοπτρίζονται σε στιγμές παράλογης καταναγκαστικής δράσης, στη σύγκρουση μεταξύ νου και σώματος. Παραδομένος στη μοίρα στο αποκορύφωμα της ιστορίας, αποκτηνώνεται, μετατρέποντας τον εαυτό του σε «ένα μαύρο πράγμα που κυλιέται ορμητικά μες στο σκοτάδι, ένα μαύρο πράγμα που στροβιλίζεται, ανακατεύεται με την γκρίζα παλίρροια και χάνεται στην καρδιά της γης…». Το τραγικό του τέλος τονίζει τις ζοφερές πραγματικότητες ενός κόσμου που κυβερνάται από κρυφές, ανεξέλεγκτες δυνάμεις. Ένα κεντρικό θέμα στο μυθιστόρημα «Ο Άνθρωπος που Έζησε Υπογείως», περιστρέφεται γύρω από την εξέταση της ενοχής και της αθωότητας, έννοιες με τις οποίες ο Φρεντ Ντάνιελς παλεύει συνεχώς σε όλη την ιστορία. Αν και δεν αποτελούν το επίκεντρο του μυθιστορήματος, η φυλή και ο ρατσισμός αποτελούν απαραίτητα στοιχεία για την κατανόηση πλήρως της κατάστασής του. Ως Αφροαμερικανός κατηγορούμενος για τη δολοφονία λευκής γυναίκας, γνωρίζει ότι η ιστορία προσφέρει ελάχιστες ελπίδες για δικαιοσύνη από τους λευκούς αστυνομικούς και κυρίως από το λευκό νομικό και δικαστικό σύστημα. Ο ρατσισμός είναι σημαντικός παράγοντας που ενσταλάζει φόβο στον Ντάνιελς και τον αναγκάζει να κρυφτεί. Ο Ντάνιελς αντιπροσωπεύει έναν αποξενωμένο καθημερινό άνθρωπο, με τη φυλή του να τον απομονώνει περαιτέρω από τους γύρω του.
Richard Wright (1908-1960)
Το ταξίδι του Ντάνιελς σε τούτη την αφήγηση του Ρίτσαρντ Ράιτ, παριστά συγκινητική εξερεύνηση της ταυτότητας με φόντο έναν κόσμο βυθισμένο στον παραλογισμό, όπου τα άτομα παγιδεύονται ως θύματα και καταπιεστές. Θα μπορούσε να θεωρηθεί και φιλοσοφικό βιβλίο, καθώς ο πρωταγωνιστής μαθαίνει κάποιες κρυφές αλήθειες ενώ ζει στην παρανομία. Αυτή η ιδέα επιβεβαιώνεται όταν ο αναγνώστης διαβάζει τις «Αναμνήσεις από τη γιαγιά μου», το συνοδευτικό δοκίμιο του μυθιστορήματος. Εκεί, ο συγγραφέας γράφει για όλα τα θέματα που ενέπνευσαν και έδωσαν γένεση στο μυθιστόρημα, όπως τη θρησκευτική ταυτότητα της γιαγιάς του, την αορατότητά της, τον θρύλο του Χριστού, το πρόβλημα των Νέγρων, τον σουρεαλισμό, τη μουσική τζαζ, τα μπλουζ, και το κοινό θέμα της ψευδούς κατηγορίας. Πρόκειται για ένα μακροσκελές δοκίμιο, αλλά από κάθε άποψη σημαντικό συμπλήρωμα του μυθιστορήματος.
Σε έναν κόσμο που μαστίζεται από πανδημίες, συστημικές φυλετικές ανισότητες και άλλες παρεμφερείς καταστάσεις, «Ο Άνθρωπος που Έζησε Υπογείως» παρουσιάζεται ως ένα παράξενα επίκαιρο βιβλίο. Από την περιθωριοποίησή του και την άδικη μεταχείριση στα χέρια της αστυνομίας, μέχρι την προσπάθεια κατανόησης του κόσμου απέναντι σε τραγωδίες, πολλά από τα συναισθήματα και τις απογοητεύσεις που εξέφρασε ο κύριος χαρακτήρας είναι εύκολα μεταφράσιμα και σε σημερινές ενέργειες. Το βιβλίο αφορά κυρίως την αποθαρρυντική επίδραση της αστυνομικής βαρβαρότητας, της κοινωνικής αδικίας, του φυλετικού ρατσισμού και την οριστική στροφή του πρωταγωνιστή προς τον μηδενισμό. Το μυθιστόρημα στο οποίο υπεισέρχεται ολοένα και εντονότερα η έννοια του ολοκληρωτισμού αμερικανικού τύπου, είναι λογοτεχνική και πνευματική ιστορία που εκφράζει πολλές από τις απογοητεύσεις και τα συναισθήματα που βιώνουν πολλοί στην καθημερινότητά τους. Ένα από τα θεμελιώδη ερωτήματα που φαίνεται να θέτει είναι, πώς μπορεί κανείς να πορεύεται σε έναν κόσμο με τέτοια αδικία, και ακόμα ποιό είναι σωστό ή λάθος σε έναν τέτοιο κόσμο. Όταν το βιβλίο εμφανίστηκε στην κυκλοφορία την άνοιξη του 2021, μετά από έναν χρόνο στον οποίο εκατομμύρια άνθρωποι διαμαρτύρονταν στους δρόμους των αμερικανικών πόλεων για σειρά βίαιων συμπεριφορών και δολοφονιών από αστυνομικούς, την ίδια στιγμή οι πολιτικές κεραίες στα μέσα ενημέρωσης τέθηκαν σε υψηλό συναγερμό σχετικά με τα ζητήματα της φυλετικής υποδούλωσης των μαύρων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Αφροαμερικανός μαρξιστής Ρίτσαρντ Ράιτ (1908-1960), άλλωστε, αναφέρεται συνήθως ως ένα από τα πιο οξυδερκή παραδείγματα της αντιρατσιστικής διαμαρτυρίας της παλιάς αριστεράς. Ενώ το βιβλίο μπορεί να μην δραματοποιεί καμία κομμουνιστική δογματική θέση, οι αρχές του παρέμειναν επαναστατικά μαρξιστικές. Συνεπώς, είναι δύσκολο για τους αναγνώστες του να μην καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι η απεικόνιση από τον Ράιτ ενός κοινωνικού συστήματος, το οποίο αποθαρρύνει, καταστρέφει και εξοντώνει τα ανθρώπινα όντα, είναι ένα σύστημα που πρέπει να αντικατασταθεί!
Ο Γεώργιος Σχορετσανίτης γεννήθηκε στα Τρίκαλα της Θεσσαλίας τον Μάιο 1953. Τον Ιούνιο του 1970, τελείωσε το Β’ Εξατάξιο Γυμνάσιο Αρρένων Τρικάλων. Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών μετά από επιτυχείς εισαγωγικές εξετάσεις, από την οποία αποφοίτησε τον Ιούνιο του 1976. Ειδικεύτηκε στη Χειρουργική στο Αρεταίειο Νοσοκομείο της Αθήνας. Τον Νοέμβριο του 1986, κατόπιν εξετάσεων του χορηγήθηκε ο τίτλος της ειδικότητας της Γενικής Χειρουργικής, ενώ το 1989 η Ιατρική Σχολή Αθηνών τον ανακήρυξε Διδάκτορα με βαθμό “Άριστα”. Έχει εργασθεί σε διάφορα νοσοκομεία στην Ελλάδα και το εξωτερικό και έχει δημοσιεύσει αρκετές επιστημονικές εργασίες σε διάφορα περιοδικά. Τα τελευταία χρόνια εργάστηκε ως Διευθυντής Χειρουργικής στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ηρακλείου. Παράλληλα ασχολείται με την ιστορία της ιατρικής, τον πολιτισμό και τη λαογραφία άλλων λαών, ενώ παράλληλα ταξιδεύει αρκετά σε διάφορα μέρη του κόσμου. Το συγγραφικό του έργο εστιάζεται σε πέντε, κυρίως, ενδιαφέροντα. Την ιστορία της ιατρικής,την ταξιδιωτική λογοτεχνία, την αφροαμερικανική ιστορία και πολιτισμό, την αρθρογραφία και την βιβλιοκριτική. Κείμενά του έχουν δημοσιευτεί σε πολλές εφημερίδες και έντυπα και ηλεκτρονικά περιοδικά.
