«Από τον πλούτο της γλώσσας μας»: δίτομο έργο της Ευαγγελίας Γ. Μπίτου. Γράφει ο Σοφοκλής Απ. Μητρούσιας

«Από τον πλούτο της γλώσσας μας»: δίτομο έργο της Ευαγγελίας Γ. Μπίτου, σελ. 267+276, Θεσσαλονίκη 2026

Γράφει ο Σοφοκλής Απ. Μητρούσιας*

Με την πιρόγα της γλώσσας μάς ταξίδεψε στον Αμαζόνιο του λεξιλογικού μας πλούτου, με κουπιά τις αφορμές από την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, αποκαλύπτοντας τις πτυχές που διαμορφώνουν ως συνθήκη αλληλεπιδραστική τους νοητικούς και ψυχολογικούς μηχανισμούς των σκεπτόμενων πολιτών, κατά τη διαδικασία κατάθεσης θέσεων και αντιπαρα-θέσεων για την εύρεση ενός κοινού τόπου συνύπαρξης.

Διαβάζοντας κανείς τα κείμενά της (άρθρα δημοσιευμένα στον ημερήσιο κα ηλεκτρονικό τύπο), κατανοεί το εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου «φιλόλογος». Εδώ ο ορισμός δεν εξαντλεί-ται με την αναφορά στην λειτουργό που με το χαρακτηριστικό γνώρισμα της κλίσης προς το φαινόμενο της γλώσσας τής ανα-τίθεται ο ρόλος της αισθητικής περιδιάβασης στην Τέχνη του Λόγου, αλλά ο όρος διευρύνεται σημασιολογικά μέσα από την αποδεικτική πορεία ανάδειξης της γλώσσας, των λέξεων και των εννοιών ως φορέων πορείας της ανθρώπινης σκέψης στα όρια του κόσμου της, με την επισήμανση των λεπτών αποχρώσεων, των παραλλαγών, των αντιθέσεων, των συνυποδηλώσεων, και των νοηματικών ανατροπών που ενυπάρχουν στη χρήση της γλώσσας σε όλα τα επίπεδα του επικοινωνιακού διαλόγου.

Μια λέξη προκαλεί συνειρμούς από διαφορετικά χωρο-χρονικά πεδία, αλλά ιδιαίτερες αξιακές εκφράσεις των συστη-μάτων που συγκροτούν κάθε φορά το εκάστοτε κοινωνικό σώμα. Αυτού το λεξιλογικό όχι απλώς πλούτο, αλλά θησαυρό αποκα-λύπτει με τα κείμενά της, κωπηλατώντας με επιμονή και πεί-σμα, καθώς έχει απόλυτη επίγνωση της γλωσσικής ένδειας των νέων, αλλά κυρίως της υποβάθμισης του μαθήματος της γλώσ-σας στο εκπαιδευτικό σύστημα, γεγονός που αντανακλάται όχι μόνο στον καθημερινό λόγο, αλλά και στα πανεπιστημιακά πε-δία, όπου η ακρίβεια των διατυπώσεων και η εκφραστική προ-ϋποθετική ικανότητα και δυνατότητα κατανόησης των γνωστι-κών αντικειμένων δοκιμάζεται εξαιτίας αυτής ακριβώς της γλωσ-σικής ένδειας των φοιτητών.

Καταδύεται η συγγραφέας στα ετυμολογικά βάθη των λέξεων και αναδύεται με εννοιολογικούς θησαυρούς, συχνά απρόσμενους. Ιδού ένα λήμμα, ενδεικτικό κατ’ ανάγκην, για το

εύρος των αναφορών ενός όρου που περιλαμβάνει στη νοημα-τική γεωγραφία του αλλεπάλληλα σημασιολογικά φορτία, χα-ρακτηριστικά της δυνατότητας της γλώσσας να αποδίδει με σα-φήνεια, ακρίβεια και ορθοέπεια τα ατελεύτητα «πάθια των αν-θρώπων». Ως παραπεμπτική πολλαπλών σημασιολογικών προ-σεγγίσεων – πραγματολογικών και μεταφορικών – ο όρος «θυ-σία», (καθώς αγγίζει πολιτικές, ιστορικές, θρησκειολογικές, ηθι-κές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές, εργασιακές, συμπεριφορι-κές, αξιακές πτυχές, αλλά και φαινόμενα κοινωνικής παθογέ-νειας, αποτυπωμένα στην ελλιπή πρόληψη και θεραπεία τους), αφορά και στις αντιπαραθέσεις των φορέων της πολιτικής, στο μέτρο που η φράση «θυσίες του ελληνικού λαού» σημασιοτοδο-τείται από την κυβερνητική πλειοψηφία ως «συναινετική προϋ-πόθεση αποδοχής μια φάσης αναγκαστικής ανέχειας», ενώ από την αντιπολίτευση ως «ατελέσφορες και χαμένες».

Παραπέμπει όμως και στη «θυσία του Αβραάμ», στη «θυ-σία της Ιφιγένειας». στη «θυσία του Θεανθρώπου», στις εκατόμ-βες, στις ανθρωποθυσίες, στα ακροθίνια, στη «θυσία του συντε-τριμμένου πνεύματος», στη «θυσία των πολεμιστών», στη «θυσία των γονέων», στην αυτοθυσία, στον θύτη, στα θύματα απάτης – πολέμου – βιασμού – εκβιασμού – θεομηνίας – εκμετάλλευσης – ουσιών – αλκοολισμού….

Εν τούτοις, ο εννοιολογικός φωτισμός δεν περιορίζεται στις πολυποίκιλες συμπεριφορικές εκφάνσεις των κατόχων του γλωσσικού οργάνου· δεν συνιστά λεπτομερή καταγραφή των νοηματικών αποχρώσεων των επιλεγμένων όρων. Σε μια προσε-κτικότερη ανάγνωση εντοπίζει κανείς στη συγγραφέα το καθαρό βλέμμα ενός κριτικού νου και την επισήμανση των παθογενειών με καταλογισμό των ευθυνών στις επιλογές των εκάστοτε ιθυνό-ντων, την προορατικότητα των οποίων αποκλείει η αφαίρεση (από τον ορίζοντα της γενικότερης παιδείας τους) της αναγκαι-ότητας υπαγωγής του ατομικού πεδίου στο συλλογικό.

Αυτό σημαίνει πως η συγγραφέας δεν αρκείται στον εντο-πισμό συνθηκών παραγωγής λόγου και στην καταγραφή των συ-σχετισμών τους, αλλά επεκτείνεται και στην κριτική θεώρηση ως απότοκο της ζύμωσής της με την ουσία των λέξεων, δηλαδή εκείνου του σημασιολογικού φορτίου που ωθεί τους ανθρώπους προς τα ακρότατα όρια του πνευματικού τους κόσμου, όπου μόνο η συλλογικότητα εδραιώνεται ως η αναγκαία προϋπόθεση μιας πολιτειακής ευρυθμίας, όπως ακριβώς στο αγώνισμα των κρίκων η προσγείωση ενός αθλητή στο στρώμα. Η τελειότητα της εκτέλεσης εξαρτάται από την καθήλωση του αθλητή (κοινωνία)

στο στρώμα προσγείωσης με συνεργαζόμενα όλα τα μέλη του (κοινωνικού) σώματος.

Έτσι, ανάγεται η φιλόλογος με την ουσία των λέξεων από κάτοχος του γλωσσικού οργάνου σε σηματωρό συλλογικών ανα-γκαιοτήτων, στηλιτεύοντας τις όποιες παρεκκλίσεις από τα ζη-τούμενα προϋποθέσεων λειτουργίας μιας κοινωνίας υπεύθυνων πολιτών, ασκώντας τους επιμελώς και επιμόνως στην καλλιέρ-γεια της κριτικής τους σκέψης, στην εμβάθυνση της ικανότητας ευθυκρισίας, στη διάκριση του ουσιώδους από το επουσιώδες, του δικαίου από το άδικο, στην εκγύμναση του αισθητικού κρι-τηρίου, στην υιοθέτηση της αρετής της διακρίσεως.

Συντελεστικό μέσο προς την κατεύθυνση αυτή ορίζει η συγγραφέας προτάσεις εμβόλιμες στις σημασίες και στις συνυ-ποδηλώσεις των λέξεων, συνδέοντας τα νοήματα με τις ανάγκες που τα παράγουν. Έτσι, μια ευχετική πρόταση

Διασώζει η γλώσσα μας αγκωνάρια από κορμούς λέξεων που μεταφέρει το ποτάμι της ιστορίας στις εκβολές του, όπου ενώνονται με τη θάλασσα των νοημάτων. Αυτή την εικόνα δια-μορφώνει:

• είτε μια απλή ερώτηση κρίσης «Δίνει όμως λύση μια τέτοια ψήφος στα προβλήματα της χώρας;» (τ.1, σελ. 155)·
• είτε μια εκτενής αναφορά πειστικού λόγου «Η ψήφος ω-στόσο ως δικαίωμα δημοκρατικό είναι πρωτίστως ψήφος ευθύνης. Η ευθύνη θέτει ερωτήματα, απαιτεί από τους πολιτικούς υπεύθυ-νες απαντήσεις και επιχειρήματα και όχι χαρακτηρισμούς, επικοι-νωνιακά πυροτεχνήματα, συνθήματα και αοριστολογίες· η ευ-θύνη μετράει, λογαριάζει, κρίνει, βλέπει το συμφέρον νηφάλια, αναγνωρίζει πως το κοινό συμφέρον είναι πάνω από το προσω-πικό, και αποφασίζει. Αυτή η ψήφος είναι ψήφος ελπίδας». (τ. 1, σελ. 155-6)·
• είτε ένα προτασιακό επίρρημα απορίας για να δηλώσει έ-ντονο ενδιαφέρον ή, υπόρρητα, αμφιβολία για την έκβαση «Ά-ραγε πόσα ποτάμια μπορούν να ξεπλύνουν τη διαφθορά που έ-πνιξε τον τόπο μας;» (τ.1, σελ. 251).

Η αναζήτηση του γενεαλογικού δέντρου μιας λέξης ση-μαίνει τη λαχτάρα να ταξιδέψει κανείς με τον οπό των νοητικών ορίων, επεκτείνοντάς τα με τα κλαδιά, τις ρίζες και τα παρακλά-δια της γλώσσας ως τα σύνορα του άρρητου λόγου, μα και πέρα απ’ αυτά.

Οι καταγραφόμενοι όροι που παρατίθενται σε πλείστα πεδία κειμενικών εκφορών αποκτούν προεκτάσεις σημασιολο-

γικές, καθώς ανασυντίθενται με προθετικά σύνολα, αναδεικνύ-οντας την εκφραστική δυναμική της γλώσσας που συνταιριάζει αρμονικά τον στιβαρό δωρικό λόγο με την ιωνική εκφραστική καλαισθησία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίοδος που συνδυάζει την ερμηνευτική λειτουργία της φράσης με το προ-κείμενο νόημα, το οποίο εστιάζει στον σύνθετο όρο «οδός». «Ει-ρήσθω εν παρόδω (ας λεχθεί παρενθετικά, μια που το ’φερε η κουβέντα) ότι η κρίση δεν φαίνεται παροδική.» (Τ. 1. σελ. 143). Ευελιξία τόσο στο επίπεδο του νοήματος, όσο και στη διατύ-πωση που προκαλεί αισθητική ηδονή.

Η ίδια λέξη με διαφορετική άρθρωση ή συλλαβισμό ή διαφορετικό έτυμο μεταβάλλει το σημαινόμενό της:

• δό-λι-ος (= ενεργεί με σχέδιο να προξενήσει κακό)·
• δό-λιος (καημένος, άξιος οίκτου)·
• λό-για (κουβέντες, μετρημένα τα λόγια του)·
• λό-γι-α (αρχαιοπρεπούς προέλευσης λόγος, συνήθως μέσω καθαρεύουσας, που δεν προήλθε από την φυσιολογική εξέλιξη της καθομιλούμενης· λαϊκή vs λόγια έκφραση)·
• άπειρος (< α   στερ. + πέρας = απέραντος
• άπειρος (< α  στερ. + πείρα = άμαθος)
• απορία, -ες με πληθυντικό [α στερ. + πόρος (= πέρασμα) = αδυναμία κατανόησης]
• απορία χωρίς πληθυντικό [α στερ. + πόρος (= έσοδα) = έλ-λειψη εσόδων )
• χρέος (< χρή· οικονομική έννοια: οφειλόμενο χρηματικό ποσό σε δανειστή)
• χρέος (ηθική έννοια: ηθική υποχρέωση απέναντι σε άλ-λους)

Παράλληλα, ασκεί κριτική και με υπόρρητη αγρύπνια για τα τεκταινόμενα στην πολιτική κονίστρα για το παρόν και το μέλλον της χώρας, μιας χώρας της οποίας «η γλώσσα θέλει σκε-πτόμενους ανθρώπους, που είναι δύσκολο να τους παρασύρει η σκοπιμότητα και δυσκολότερο να τους χρησιμοποιήσει ως ανδρά-ποδα.» (τ. 1, σελ. 145 )

Σε μια αιτιολογική κατάθεση για τη συγγραφή του πονή-ματος η κ. Μπίτου αναφέρει: «Αξίζει να εμβαθύνει κανείς στη γλώσσα, και εκείνη αποζημιώνει για τον κόπο. Πρώτα – πρώτα ξυπνάει το ενδιαφέρον και δεν σε αφήνει να πλήξεις . Ύστερα από το ψάξιμο, που είναι το σεργιάνι στα στενορύμια της, σε βγάζει από τους λογισμούς και τη μιζέρια της καθημερινότητας και σε ανεβάζει στον χώρο της δημιουργικής σκέψεως.»

Από τον δεύτερο τόμο, παράλληλα με τον ετυμολογικό και παραγωγικό χορό των λέξεων, τα κείμενα από σημασιολογι-κές παραθέσεις λημμάτων και συγγενικών όρων εισέρχονται στο πεδίο του κριτικού λόγου με τη νηφαλιότητα που απαιτείται για τη συγκρότηση και παραγωγή πειστικής επιχειρηματολογίας για ζέοντα θέματα που αφορούν το σύνολο του κοινωνικού σώ-ματος και συχνά πέραν των χωρικών ορίων, αφού ζητήματα ό-πως η παγκοσμιοποίηση, η λαθρομετανάστευση, η ραγδαία ε-πιδείνωση των κλιματικών συνθηκών, η υποβάθμιση του περι-βάλλοντος, η έννοια του χρόνου σε συνάρτηση με το χρήμα, η απώλεια θέσεων εργασίας, οι τεχνολογικές εξελίξεις, η επεμβα-τική δυναμική της τεχνητής νοημοσύνης αγγίζουν το σύνολο της ανθρωπότητας και επηρεάζουν άμεσα τους κανόνες κα τα συ-στήματα λειτουργίας της – φαινόμενα απορρυθμιστικά των μέ-χρι πρότινος ισορροπιστικών δυνάμεων, αποσυντονίζοντας τις ως τώρα κυρίαρχες δομές.

Με αυτήν την έννοια τα κείμενα συνομιλούν με τον δοκι-μιακό λόγο σύγχρονης (ή ορθότερα) διαχρονικής θεματολογίας, για την παρουσίαση του οποίου απαιτείται η άριστη κατοχή του γλωσσικού οργάνου. Γι’ αυτό, όπως η κ. Μπίτου τονίζει (τ. 2. σελ. 83), «όποιος ασχοληθεί με τη σημασία μιας λέξεως, την κα-τανοεί εις βάθος, τη χρησιμοποιεί σωστά, κυριολεκτεί εκφράζεται με σαφήνεια και ακρίβεια, τη γράφει εν επιγνώσει χωρίς λάθος, σκέφτεται και, διευρύνοντας το λεξιλόγιό του, διευρύνει και τους νοητικούς του ορίζοντες».

Δεν έπαψε η κ. Ευαγγελία Γ. Μπίτου να υπηρετεί ως μά-χιμος φιλόλογος , όχι πια από τις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά από το μετερίζι της γραφής, από όπου με την αγχέμαχη γλώσσα μάχεται ενάντια στη φθορά της, τυλίγοντας τα τραύματά της με τις γάζες των πολυσήμαντων και διάφανων εννοιών που την έ-χουν σημαδέψει ως πολίτη της πολύπαθης αυτής χώρας.

* Ο Σοφοκλής Απ. Μητρούσιας είναι φιλόλογος

Ο Σοφοκλής Απ. Μητρούσιας, γεννημένος στο Μαλακάσι Τρικάλων το 1956, αποφοίτησε από την Φιλοσοφική Σχολή του Α.Π.Θ. και υπηρέτησε ως φιλόλογος, στην Ελλάδα και στη Γερμανία. Τις μεταπτυχιακές σπουδές του τις ολοκλήρωσε στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας στο αντικείμενο «Δημιουργική Γραφή». Αφυπηρέτησε ως Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων.
 Συμμετείχε σε επιστημονικούς ελέγχους και επιτροπές αξιολόγησης εκπαιδευτικού υλικού για τα αρχαία ελληνικά (όπως υλικό του ΙΤΥΕ / Study4exams)
 Συνέγραψε εκπαιδευτικά και βοηθητικά βιβλία για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών, όπως το έργο
o «Τα 91 κείμενα που προτείνει το Υπουργείο Παιδείας – Απόπειρα ανατομίας του αρχαίου ελληνικού λόγου» (Εκδόσεις Γρηγόρη)
o «Αρχαία Ελληνικά, Α΄ και Αρχαία Ελληνικά Β΄ Γυμνασίου» (Εκδόσεις Πελεκάνος).
o «Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου» (Εκδόσεις Ζήτη).
 Δραστηριοποιείται στη λογοτεχνία και την ποίηση, με συμμετοχές και δημοσιεύσεις σε λογοτεχνικά περιοδικά και ιστοτόπους ποίησης.