ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Δύο κείμενα του Γιάννη Πατίλη και της Τώνιας Τζιρίτα Ζαχαράτου

ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Δύο κείμενα του Γιάννη Πατίλη και της Τώνιας Τζιρίτα Ζαχαράτου

Μετά το πρόσφατο αφιέρωμα του Parallaxi, «Μοιάζει όντως η σημερινή εποχή με το Μεσοπόλεμο;» (9/11/25),  όπου ιστορικοί αναφέρθηκαν σε γεγονότα, πρόσωπα και καθεστώτα,  η Θράκα κάνει ένα παρόμοιο αφιέρωμα όπου πανεπιστημιακοί, κριτικοί, λογοτέχνες και καλλιτέχνες εξετάζουν το ίδιο θέμα από πολιτισμική σκοπιά.

Θυμίζουμε πως, εκτός από τις τεράστιες μηντιακές και τεχνολογικές αλλαγές, ο Μεσοπόλεμος περιλάμβανε σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα (π. χ. γαλλικός υπερρεαλισμός, ελβετικό νταντά, σοβιετικός κονστρουκτιβισμός, γερμανική Βαϊμάρη, ιταλικός φουτουρισμός, αμερικανική αναγέννηση του Χάρλεμ, μεξικανική τοιχογραφία, βρετανικός μοντερνισμός,  μεσογειακός κλασικισμός) καθώς και φιλοσοφικά ρεύματα (π. χ. πρώιμος υπαρξισμός, λογικός θετικισμός, δυτικός μαρξισμός, σχολή Φρανκφούρτης, αναλυτική φιλοσοφία, πολιτισμικός πεσιμισμός).  Στο πλαίσιο αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να εξετάσουμε με ποιους τρόπους η λογοτεχνία, η τέχνη και η σκέψη του 21ου αιώνα συνομιλούν με αυτά τα κινήματα και ρεύματα.

Το αφιέρωμα επιμελούνται οι Βασίλης Λαμπρόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής της Νεοελληνικής Έδρας Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Michigan και η Αθηνά Ρώσσογλου, ερευνήτρια και ιστορικός.

Στο δέκατο ένατο μέρος του αφιερώματος δύο κείμενα του ποιητή, δοκιμιογράφου και εκδότη Γιάννη Πατίλη, και της ποιήτριας, μεταφράστριας και διδακτορικής ερευνήτριας συγκριτικής λογοτεχνίας Τώνιας Τζιρίτα Ζαχαράτου.

 

Γιὰ τὸ Εἴμαστε τὸ Μεσοπόλεμος τὸ Ἀνίατα – πρωτίστως…

Γράφει ο Γιάννης Πατίλης

Ὁ Ἄγρας ἦταν Μεσοπόλεμος.

Κι ὀ Κοτζιούλας ἦταν μεσοπόλεμος.

Κι οἱ δυό τους ἦταν καὶ γνώριμοι καὶ φίλοι καὶ συνεργάτες μὲ ἀλληλοεκτίμηση.

Μετὰ ποὺ πέθανε ὁ Ἄγρας ἀπὸ τυχαῖο τραῦμα σφαίρας στὸ πόδι κατὰ τὰ Δεκεμβριανά, ὁ Κοτζιούλας ἔγραψε ἕνα πικρότατο μεταθανάτιο τετράστιχο γιὰ τὸν φίλο του:

Τραβοῦσες τὴν οὐρὰ ἀπ’ αὐτοὺς π’ ἁπλώνουν τὸ ζουνάρι,

μὰ ἔλαχε βόλι ρέμπελου στὸ κότσι νὰ σὲ πάρει,

ποιητῆ, καὶ πῆγες ἄδικα: νὰ τί κερδίζουν ὅσοι

φρόνιμοι ἀπὸ παλληκαριὲς φυλάγονται ὅλο γνώση.

Μποροῦσε καὶ τό ‘γραφε. Ἐπειδὴ ὁ ἴδιος εἶχε ἤδη βγεῖ στὸ Βουνό κι ἔγραφε ἀπ’ἐκεῖ, καθὼς μὲ τὴν ψυχὴ στὸ στόμα πρωταντάμωνε τὸν Ἄρη:

Μὰ ὅταν σὲ λίγο μοῦ ἅπλωσες τὰ χέρια τ’ ἀτσαλένια

καὶ μ’ ἄγγιξαν στὸ μάγουλο, πολέμαρχε, τὰ γένια

πού ’χαν φουντώσει, φλογιστεῖ, μὲς στ’ ἄναμμα τοῦ ἀγώνα, 

ξέχασα εὐθὺς τὰ πάθια μου καὶ τὸ βαρὺ χειμώνα…

Κι ὁ Καρυωτάκης ἦταν Μεσοπόλεμος, 

πρωτίστως περπατώντας στὴν Προκυμαῖα τῆς Πρέβεζας, ὅταν ἔγραφε πρὶν τὸν ἀκροτελεύτιο αὐτοπυροβολισμό

      «ὑπάρχω;» λές, κι ὕστερα: «δὲν υπάρχεις!»

Ἀλλὰ στὸ «Κάθαρσις» πρόλαβε νὰ προβλέψει καθαρὰ τὸ παραπάνω ἀγκάλιασμα στὸ Βουνό καὶ ἔγραψε προφητικῶς:

Κανάγιες!

        Τὸ ψωμὶ τῆς ἐξορίας μὲ τρέφει. Κουροῦνες χτυποῦν τὰ τζάμια τῆς κάμαράς μου. Καὶ σὲ βασανισμένα στήθη χωρικῶν βλέπω νὰ δυναμώνει ἡ πνοὴ ποὺ θὰ σᾶς σαρώσει.

Ὁ Μεσοπόλεμος γιὰ τὶς πιὸ σημαντικὲς κεραῖες πολιτισμοῦ τῆς πατρίδας μας ἦταν καὶ Πόλεμος, σκληρὸς καὶ ταυτόχρονα καταδυναστευμένος ἀπὸ τὶς πιὸ αἱματηρές, δοξασμένες καὶ ταυτόχρονα ντροπιαστικὲς σελίδες τῆς ἱστορίας της.

Τὸ παραπάνω συνοψίστηκε στὸν λόγο ἑνὸς ἀντάρτη στὴν Λαμία στὶς 22 Ὀκτωβρίου 1944. Τὸ κείμενο-ἀπολογισμὸς πράξεων ἀμφιλεγόμενων καὶ αἱματηρῶν ἀνταπαντοῦσε ἀνεπιγνώστως σὲ ἕνα ἄλλο κείμενο ποὺ ἐκφωνήθηκε στὴν ἀσφάλεια μιᾶς αἴθουσας διαλέξεων ἑνάμισι χρόνο νωρίτερα, στὶς 19 Μαΐου 1943, στὸ Κάϊρο, ἀπὸ ἕναν ἄλλο σπουδαῖο ἐκπρόσωπο τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ στὸν Μεσοπόλεμο. Γιὰ τὸν Μακρυγιάννη τοῦ ’21 αὐτό, ἴσως «τὸν μεγαλύτερο πεζογράφο μας». Ἀλλὰ νά ποὺ ἀπὸ τὸ ’41 τὰ βουνὰ τῆς Ρούμελης εἶχαν γεμίσει ἀπὸ πολλοὺς τέτοιους Μακρυγιάννηδες λιγότερο φιλολογικούς.       

Μετὰ ἡ Ἀντίσταση ἡττήθηκε ὀδυνηρῶς ἀπὸ μέσα καὶ ἀπέξω, κι ὅσοι ἄντεχαν ἀκόμη νὰ παραμιλοῦν τὰ βάψανε μαῦρα, γιατὶ μαύρη ἦταν καὶ ἡ κοινωνικὴ ἀλήθεια τοῦ καιροῦ, συμπυκνωμένη σὲ λέξεις τρεῖς: Εἴμαστε, Μεσοπόλεμος, Ἀνίατα. 

Μπορῶ στὰ ὀγδόντα μου νὰ βεβαιώσω ὅτι στὰ χρονια ποὺ ἀκολούθησαν τὴν Ἦττα τῶν ἰδανικῶν, μιὰ πλειάδα ἀνθρώπων ποὺ κινοῦνταν σὲ ὁλόκληρο τὸ φάσμα Συντήρησης-Ἀναθεώρησης-Ἀνατροπῆς, ἀναγόμενοι στὰ βαθύτερα ριζώματα, ἑλληνικὰ καὶ εὐρωπαϊκὰ τῆς σκέψης, καὶ ὄχι μόνον τοῦ Μεσοπολέμου, ἔβαλαν τὶς βάσεις γιὰ ἕναν ἐκ βαθέων ἀναστοχασμὸ τοῦ λεονταρικοῦ τριπτύχου, δίνοντας ὑλικὸ γιὰ βάσανο βαθύ, σύγκρουση καὶ κοπιώδη αὐτοστοχασμό, κι ὄχι γιὰ βολικοὺς καὶ εὔκολους ἀφορισμούς-ἀποκλεισμούς: Πουλιόπουλος, Καστοριάδης, Ἀποστολίδης, Παπαϊωάννου, Ἀξελός, Γιανναρᾶς, Ζηζιούλας, Κυριαζόπουλος, Ψυρρούκης, Κονδύλης, Κοντογιώργης, Ράμφος, Παπαγιώργης, Καλιόρης, Τερζάκης, Καραμπελιᾶς… Μαζὶ μὲ κρίσιμες περιοδικὲς ἑστίες στοχασμοῦ: τὴν Κριτική τοῦ Ἀναγνωστάκη, τὶς Σημειώσεις καὶ τὴν ὁμάδα της, τὰ Νέα Ἑλληνικά, τὸ Σύνορο  καὶ τὴ Σύναξη, τὸ Νέο Πλανόδιον τοῦ Κουτσουρέλη καὶ τῶν βασικῶν του συνεργατῶν…  

Ἔχω λίγες βεβαιότητες, ἀρκετὴ ὑποψία, πικρὴ γεύση ἀπὸ τὶς «δόξες» στὸν καλλιτεχνικὸ πολιτισμό τῶν χρόνων μου, βαθειὰ περιφρόνηση γιὰ τὸν πολιτικὸ ἡμίκοσμο τῆς λεγόμενης «μεταπολιτευτικῆς δημοκρατίας» μας, ἰδιαιτέρως τῆς αὐτοδιαφημιζομένης ὡς ‘ἐξυγχρονιστικῆς’, καὶ, δυστυχῶς, πολλὰ κενὰ γιὰ νὰ ἀξιολογήσω μὲ ἀσφάλεια τὶς καλλιτεχνικὲς ἐλπίδες τῆς γενιᾶς μετὰ τὸ 2000. Ἔχω, ὡστόσο, τὴν πεποίθηση ὅτι ὅσα ἀναφέρετε στὴν ἔρευνά σας γιὰ τὰ διεθνῆ ἐπιτεύγματα τοῦ εὐρωπαϊκοῦ μεσοπολέμου ἀλλὰ καὶ τὰ ἐξελισσόμενα καὶ θολῶς εἰκαζόμενα πιθανῶς ὁμόλογα τῶν ἡμερῶν μας, ἐλάχιστη σχέση μποροῦν νὰ ἔχουν γιὰ τὶς οἰκεῖες μας ἔννοιες τῆς εἰκαζόμενης ἄλλης ἄκρης τοῦ διπόλου «μεσοπόλεμος». Ἔχουν ὅμως στὰ καθ’ἡμᾶς σὲ μεγάλο βαθμὸ συμπυκνωθεῖ, συμπεριλαμβανομένων τῶν ἀναμενόμενων ἀντιφάσεών τους, στὸ πνευματικὸ ἔργο τῶν Ἑλλήνων στοχαστῶν ποὺ  βασικῶς προανέφερα, ὥστε νὰ μὴν ἐλπίζω σὲ κάτι στέρεο καὶ παρηγορητικὸ γιὰ τοὺς συγγχρόνους μας καὶ τοὺς ἀμέσως μελλούμενους συμπατριῶτες μας, γιὰ τοὺς ὁποίους πρωτίστως ἐνδιαφέρομαι, καὶ λόγῳ τῆς τριαντάχρονης θητείας μου στὴν Δημόσια Ἐκπαίδευση, ἂν οἱ νέες καλλιτεχνικὲς γενιὲς δὲν ἀναμετρηθοῦν σοβαρὰ μὲ αὐτὴ τὴν πλούσια σὲ ἀποχρώσεις καὶ προκλήσεις πρόσφατη παρακαταθήκη τοῦ δεύτερου μισοῦ τοῦ αἰώνα ποὺ προηγήθηκε! 

Κατὰ τὴν ὑποψία μου καὶ μόνο, γιὰ τὴν θεωρητικὴ συσχετιστικὴ προσέγγιση τῶν δύο ἐποχῶν στὸ ἐπίπεδο τοῦ πολιτισμοῦ, ὅπου ἐπικεντρώνετε τὸ ἐρώτημά σας, διαισθάνομαι μιὰ κρίσιμη ὁμοιότητα καὶ μιὰ κρίσιμη διαφορά. Ἡ ὁμοιότητα βρίσκεται στὴν διάχυτη καὶ κυρίως, ὅταν ἐπισυμβαίνει, βαθειὰ διαίσθηση τῆς ἔλευσης μιᾶς ἀπίστευτα δυστοπικῆς ἀντιανθρώπινης ἔποχῆς, ὅπως αὐτὴ καταγράφτηκε στὰ ἔργα τοῦ ‘παλιοῦ’ Μεσοπολέμου, τοῦ Χάξλεϋ, τοῦ Ὄργουελ καὶ στὰ λιγότερα γνωστά μας τοῦ Ζαμιάτιν, τῆς παντελῶς μας ἄγνωστης Καλλοκαΐνης (1940) τῆς Σουηδέζας ποιήτριας καὶ σημαντικῆς λεσβίας-φεμινίστριας Κάριν Μπόγιε (1900-1941), ἀλλὰ καὶ τοῦ δικοῦ μας Θεόδωρου Ντόρρου τὸ φαντασιακὸ ἰδιότυπο μανιφέστο Inetelligence (Παρίσι, 1936). Ἡ βαθύτερη διαφορὰ βρίσκεται, στὸ ὅτι ἡ ἐποχή μας, στὴν ἡγεμονικὴ στὸν πολιτισμὸ ἐκδοχή της, παρόλες τὶς δυσοίωνες καὶ ἀδιανόητες γιὰ μιὰ γενιὰ πρὶν ἐξελίξεις στοὺς τομεῖς τῆς Βιοτεχνολογίας, καὶ τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης, ὑποβαθμίζει τὴν διπολικότητα στὸ σύνταγμα «Μεσοπόλεμος», καθότι παραγνωρίζει τὴν σοβαρότητα στὸ δεύτερο σκέλος του περὶ τοῦ ἐνδεχομένου τῆς ἐμφάνισης τώρα ἑνὸς ὁλοκληρωτισμοῦ συναινετικοῦ δίχως πόλεμο ἢ ἀντίσταση τῆς ἀνθρωπότητας σ’ αὐτόν (ὅπως συνέβη ἀντιθέτως μὲ τὸν Β’ Παγκ. Πόλεμο), προκρίνοντας ὡς ἀπάντησή της τὸ θέαμα ἀπὸ τὴν συσπειρωτικὴ καὶ ὑπεύθυνη πολιτικὴ δράση τῶν ὑποκειμένων. Ἡ δεύτερη σημαντικότατη διαφορὰ βρίσκεται στὸ ὅτι ἡ τέχνη, οἱ πρωτοπορίες, οἱ στοχαστικὲς δράσεις στὸν ‘παλιό’ Μεσοπόλεμο ἦσαν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον αὐτόνομα καὶ αὐτοσύστατα κινήματα, ἐρχόμενα ἀπὸ τὰ ἀκηδεμόνευτα ἔγκατα τῆς Πάσχουσας Κοινωνίας, ἐνῶ σήμερα οἱ τέχνες, πρωτίστως οἱ παραστατικές, καὶ οἱ συγγενεῖς της προβληματισμοί, κατευθυνόμενοι ἀπὸ τὸ Διεθνὲς Χρηματιστήριο τῆς Τέχνης καὶ συνεπικουρούμενοι ἀπὸ τὸν ἀπύθμενο καλλιτεχνικὸ ναρκισσισμό τῶν ἀνιστόρητων νέων, διευκολύνουν αὐτὸν τὸν Νέο Ὁλοκληρωτισμὸ ἐνσωματώνοντας στὸν Μύθο του τὴν δῆθεν ἐναντίωσή τους σ’ αὐτόν.

Καμιὰ σημαιούλα τῆς Παλαιστίνης στὸ πέτο δὲν θὰ σώσει τὸ βούλιαγμα τῆς Καλλιτεχνικῆς Βενετίας στὰ μαῦρα νερὰ τῆς ἐπερχόμενης Ποίησης τῆς Ἦττας τοῦ Ἀνθρώπου.     

 

Ο Γιάννης Πατίλης (Αθήνα, 1947)  σπούδασε Νομικά και Νεοελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εργάστηκε ως φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση. Δημοσίευσε δέκα συλλογές ποιημάτων και τρεις συγκεντρωτικές: Τελευταία η συγκεντρωτική των ποιημάτων του: Το Σπασμένο είναι πιο Ανθεκτικό (ποιήματα 1970-2022· ύψιλον, Αθήνα, 2023). Επίσης έξι τομίδια με δοκιμιακή του εργασία καθώς και ένα υβριδικό δοκιμιακό-αφήγημα. Υπήρξε εκδότης του περιοδικού Πλανόδιον (1986-2012). Τον  Απρίλιο του 2010 ιδρυσε τον ιστότοπο για το μικρό διήγημα Ιστορίες Μπονζάι τον οποίο συνδιευθύνει με την Ηρώ Νικοπούλου

 

 

Δύο άνισα μεσοπολεμικά αποσπάσματα

Γράφει η Τώνια Τζιρίτα Ζαχαράτου

 

Ι. Ο Μεσοπόλεμος ως φαντασίωση

Από που ξεκινά κανείς; Πώς βρίσκει τα κατάλληλα υλικά για να φτιάξει ένα αφήγημα για τον εαυτό του; Αναρωτιέμαι με ποιους τρόπους μια ιστορική εποχή στήνει μπροστά της τον καθρέφτη του παρελθόντος προκειμένου να αποκτήσει αυτεπίγνωση: να ένα θραύσμα που παρουσιάζεται ως ολότητα με στρογγυλεμένες άκρες και λεία επιφάνεια, να ο Μεσοπόλεμος. Ένας φίλος ιστορικός υποστηρίζει με αφοριστική απλότητα πως το μόνο που μας συνδέει με τον Μεσοπόλεμο είναι η ενθύμησή του. Διακατέχεται από έναν σκεπτικισμό που δεν εμπιστεύεται τις εύκολες αναλογίες. Αναδιατυπώνω γιατί εμένα με αφορά πρωτίστως η επιθυμία: το μόνο που μας συνδέει με τον Μεσοπόλεμο είναι η φαντασίωσή του. Κοιτάζομαι με απόλαυση στον καθρέφτη του, αν και γνωρίζω πόσο εύκολα θα μπορούσε να ραγίσει, τι πέτρες θα μπορούσα να εκτοξεύσω για να παράξω διαφορά εκεί που τώρα διακρίνω μια ανακουφιστική ομοιότητα. Η φαντασίωση του ενός νοήματος. Ο Μεσοπόλεμος, η μεταπολεμική ιστορική κατασκευή, δηλώνει το μεσοδιάστημα ανάμεσα στους δύο παγκόσμιους πολέμους του 20ού αιώνα. Ο καθρέφτης του Μεσοπολέμου δείχνει εν μέρει τον αναβεβλημένο χρόνο του πολέμου, της οικονομικής και πολιτικής κατάρρευσης που οδήγησε στην άνοδο του φασισμού και του ναζισμού στην Ευρώπη και εν μέρει μια περίοδο εκρηκτικής καινοτομίας, χρόνια στα οποία η υπόσχεση των σοσιαλιστικών δημοκρατιών παρέμενε ισχυρή, ο μοντερνισμός και η πρωτοπορία ωθούσαν την ανθρώπινη φαντασία σε ανεξερεύνητες δυνατότητες. Δεν ήταν η εποχή που ακολούθησε την Οκτωβριανή Επανάσταση; Δεν ήταν τότε που η Βιρτζίνια Γουλφ έγραφε το Ένα δικό της δωμάτιο και οι σουρρεαλιστές ήταν έτοιμοι να μεταμορφωθούν; Μήπως τον Μεσοπόλεμο ως την ακόμη ζωντανή ελπίδα σε κρίσιμους καιρούς δεν αναζητώ κρυφά, κάθε φορά που κοιτάζομαι σε αυτό τον καθρέφτη;

ΙΙ. Ο Μεσοπόλεμος ως διάγνωση

Σαν καλή γιατρίνα, σαν σωστή δικηγόρος ψάχνω το κατάλληλο δικαστικό προηγούμενο ή ένα ιστορικό ασθενούς γιατί γνωρίζω πως η απελπισία δεν προέρχεται τόσο από την εσφαλμένη διάγνωση όσο από το αδιάγνωστο. Ο Μεσοπόλεμος ως διάγνωση. Όταν ο ποιητής Βύρων Λεοντάρης κοιτάχτηκε στον καθρέφτη του, αντιμετώπισε τον Μεσοπόλεμο ως ανίατη ασθένεια. Ο Μεσοπόλεμος ως μια κατάσταση του δίχως. Ίσως φαντάστηκε έναν μακάβριο και στοιχειωμένο χορό, στο τέλος του οποίου η παρτενέρ θα μπορούσε να σου μπήξει το μαχαίρι στο στήθος για να πεθάνετε μεγαλόπρεπα, αντί να αφεθείτε στη σήψη της ασθένειας. Ο ποιητής δεν αντιστέκεται στη φαντασμαγορία της παρακμής. Ο χορός ή η αυτοχειρία ικανοποιούνται μέσα στη φαντασίωση του καθρέφτη, ενώ το αδιάγνωστο μένει πεισματικά εκτός. Η ιστορία αντιστέκεται στη φαντασίωση. Αν ο Μεσοπόλεμος εγκαταλειφθεί, θα εκλείψει η ασθενική ελπίδα; Τώρα κάποια χορεύει μόνη, περιτριγυρισμένη από σώματα που κουνιούνται επίσης σε έναν ηλεκτρισμένο ρυθμό. Όσο βυθίζεται μέσα της, απορραφάται επίσης στο διασκορπισμένο σύνολο των σωμάτων και αναρωτιέται σε ποια συχνότητα ο Μεσοπόλεμος ακούγεται ακόμη.

 

Η Τώνια Τζιρίτα Ζαχαράτου είναι ποιήτρια, μεταφράστρια και διδακτορική ερευνήτρια συγκριτικής λογοτεχνίας. Με επίκεντρο τη γραφή και τη διακαλλιτεχνική περιέργεια, εξερευνά τις δυνατότητες της γλώσσας και αναζητά ευκαιρίες για παιχνίδι και πειραματισμό. Έχει δημοσιεύσει δύο ποιητικές συλλογές και έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, ποιήματα των Anne Waldman, Natalie Diaz και Olivia Elias. Ως συνεργαζόμενη συγγραφέας έχει συμμετάσχει σε διάφορα καλλιτεχνικά εγχειρήματα, προγράμματα καλλιτεχνικής φιλοξενίας (Culture Moves Europe, Ulysses’ Shelter, κ.ά.) και λογοτεχνικά φεστιβάλ στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

 

 

 

(Κεντρική φωτογραφία: The Persistence of Memory by Salvador Dali (1931))