ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Γράφει ο Ζήσης Κοτιώνης

Στο δέκατο όγδοο μέρος του αφιερώματος γράφει ο αρχιτέκτων, συγγραφέας και εικαστικός καλλιτέχνης Ζήσης Κοτιώνης.

Η ΣΠΕΙΡΟΕΙΔΗΣ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ

Του Ζήση Κοτιώνη

Α. ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗ

Πώς επιστρέφει ο μεσοπόλεμος σήμερα; Και πώς μας αφορά, όχι τόσο σε αναστοχασμό της ιστορίας αλλά με τη σκέψη στραμμένη στο παρόν, επιχειρησιακά; 

Θα παρακολουθήσουμε την διαλεκτική της άρνησης της αρνήσεως στην καλλιτεχνική βιογραφία δύο ιδιαίτερα επιδραστικών Ελλήνων καλλιτεχνών, από τον μεσοπόλεμο στον μεταπόλεμο, με την ενεργητική οπτική του παρόντος. Ο αρχιτέκτων Δημήτρης Πικιώνης, στον μεσοπόλεμο, διατυπώνει αρχικά το πρόγραμμα της επιστροφής στην παράδοση, το αρνείται προσωρινά προσχωρώντας στον διεθνικό μοντερνισμό, για να τον αρνηθεί λίγο αργότερα. Επιστρέφει στον μεταπόλεμο, σε μια πρώιμα μετανεωτερική ιδέα της “οικουμενικής παράδοσης”, που σημαδεύει την κορυφαία στιγμή του αρχιτεκτονικού του έργου κατά την δεκαετία του ΄50. Ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος αρνείται κατά τον μεσοπόλεμο τον ταξικό, γενεαλογικό του προορισμό, προσχωρεί στις επαναστατικές ιδέες του υπερρεαλισμού και του μαρξισμού, ματαιώνεται με την σύλληψή του από τον OΠΛΑ τον Δεκέμβρη του 1944. Μετά τον πόλεμο, στην διαλεκτική της άρνησης της αρνήσεως, επιστρέφει σε έναν χειραφετικό λόγο, που συνομιλεί με τα κινήματα της δεκαετίας του ΄60 στην Αμερική και την Ευρώπη. Και στις δύο εκδοχές, η διαλεκτική της άρνησης της αρνήσεως δεν οδηγεί γραμμικά σε ένα ευτυχές τέλος της ιστορίας αλλά εγγράφεται στην σπειροειδή επιστροφή του ιδίου. Για τον Πικιώνη, το συμβάν της επιστροφής του ιδίου οδηγεί στην ιδέα της “οικουμενικής παράδοσης”, που ακούγεται σήμερα ιδιαίτερα σύγχρονη και “μετα-αποικιακή”,  ενώ στον Εμπειρίκο, το συμβάν της επιστροφής του ιδίου είναι ο χειραφετικός λόγος των κινημάτων της σεξουαλικής απελευθέρωσης, της αγάπης και της οικουμενικής ειρήνης. Σήμερα, μια πιθανή επιστροφή στον μεσοπόλεμο, μπορεί να είναι απλώς καινοφανής ή ακόμα ανατρεπτική, μέσα στην δυναμική της επιστροφής του ιδίου. Στην χρονική διαδοχή, ο Πικιώνης και ο Εμπειρίκος, καθένας με το δικό του πρόγραμμα, είναι μπροστά μας κι όχι κάπου εκεί πίσω. Η ισχυρή καλλιτεχνική τους πρόταση μεταπολεμικά, ως επιστροφή του ιδίου, μπορεί να εκληφθεί ως ένα είδος καινοτόμου, αναδρομικού μανιφέστου για το σήμερα.

Β. ΑΡΑΙΩΣΗ

Συμβάν 1— ΘΕΣΗ 1

Το 1927, μέσα σε κοινωνικές συνθήκες κρίσης και εξάντλησης από την μικρασιατική καταστροφή, ο Δημήτρης Πικιώνης σημειώνει: “Πρέπει να σκύψουμε και να μαζέψουμε τα τελευταία ψιχουλάκια που επιζεί το Σχήμα”. Με το σκύψιμο προς το έδαφος και με την αναζήτηση μιας εξιδανικευμένης αρχαϊκότητας και των θραυσμάτων της, που επιβίωναν ακόμα στην λαϊκή τέχνη, ο Πικιώνης συγκροτεί ένα νέο πεδίο έρευνας για την σύγχρονη —τότε— κουλτούρα, μέρος της οποίας είναι η αρχιτεκτονική.

 Συμβάν 2— ΑΡΝΗΣΗ 

Παρόλη την αναζήτηση μιας εδαφοκεντρικής γενεαλογίας της κουλτούρας, όπου η καλλιτεχνική πράξη ερευνά την γεωγραφία των συντριμμιών του αρχαϊκού, υπό εξαφάνιση πολιτισμού, ο Πικιώνης στη δεκαετία του ’30 προσχωρεί προσωρινά στον “απο-εδαφικοποιημένο”, διεθνή μοντερνισμό, με χαρακτηριστικό έργο του, το γνωστό Σχολείο στα Πευκάκια, στον Λυκαβηττό (1933). 

Συμβάν 3— ΑΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΝΗΣΕΩΣ

Ωστόσο, όταν τελειώνει το έργο του Σχολείου, ο Πικιώνης μετανιώνει και αναθεωρεί την προσωρινή του προσχώρηση στον ορθολογικό μοντερνισμό, όπως σημειώνει αργότερα, στα Αυτοβιογραφικά του Σημειώματα (1958): “Όταν τέλειωσε (το Σχολείο) δεν μ’ ικανοποιούσε. Είναι τότε που στοχάστηκα πως το οικουμενικό πνεύμα πρέπει να συντεθεί με το πνεύμα της εθνότητος.” 

Συμβάν 4—ΑΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΝΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΑΡΝΗΣΕΩΣ—Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Πικιώνης πραγματοποιεί τα σημαντικότερα έργα του, τις Διαμορφώσεις της Ακροπόλεως και τον Παιδικό Κήπο στην Φιλοθέη. Εκεί εφαρμόζει την θεωρία του, της Οικουμενικής Παράδοσης, σε ένα είδος αθέλητης στρουκτουραλιστικής θεώρησης της οικουμενικής κουλτούρας των λαϊκών πολιτισμών, όπου θεωρεί ότι οι παραδόσεις των λαών και οι μύθοι έχουν κοινές δομές και οριζόντιες θεματολογίες. Στο πεδίο της καλλιτεχνικής πράξης επινοεί μια καθαρά μοντέρνα μεθοδολογία της συναρμολόγησης (ασαμπλάζ) επιστρέφοντας διαρκώς στην αναζήτηση και την ανάδειξη των “τελευταίων ψίχουλων”, των θραυσμάτων ενός υπό εξαφάνιση πολιτισμού. Στο έδαφος της απωλείας και της ριζικής έλλειψης αναδύεται  η τραγική συνείδηση μιας μελαγχολικής νεωτερικότητας. Την ίδια ώρα, ο ηλικιωμένος αρχιτέκτων, πολιτικά συντηρητικός αλλά καλλιτεχνικά ριζοσπαστικός, κοιτώντας την ραγδαία ανοικοδόμηση της σύγχρονής του Αθήνας, καταγγέλλει τον τεχνικό πολιτισμό της “εκμετάλλευσης” του εδαφικού αποθέματος, χωρίς  αναγκαστικά να αποποιείται τα άρρητα συντηρητικά πολιτικά του ανακλαστικά. 

Συμβάν 5—Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ—ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΟ ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ

Στην καλλιτεχνική διαδρομή του Πικιώνη, από τον μεσοπόλεμο στον μεταπόλεμο, σκιαγραφείται η διαλεκτική της άρνησης της αρνήσεως, μέσα από την οποία αναπηδά ένα έργο με ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά, που σήμερα μπορεί να διαβαστεί ως αναδρομικό μανιφέστο για μια “γεωλογική” προσέγγιση της αρχιτεκτονικής. Ο Πικιώνης μπορεί να διαβαστεί ως προπομπός της επίκλησης της ανθρωποκαίνου και ως εκφραστής ενός ριζοσπαστικού θραυσματικού, οικολογικού συντακτικού στην αρχιτεκτονική και την τέχνη. Δημιουργεί το προδρομικό παράδειγμα μιας “επίγειας” (terrestrial) αρχιτεκτονικής σύμφωνα, ας πούμε, με τους σύγχρονους όρους του Μπρούνο Λατούρ. 

Διάμεσο — Η ΣΠΕΙΡΑ

Στο ντελεζιανό παράδειγμα, που αναδιαμορφώνει την χεγκελιανή ιστορική τελεολογία, η διαλεκτική κάμπτεται, και από τον γραμμικό χρόνο της συνεχούς προόδου, αναπλαισιώνεται σε μια διαρκή, σπειροειδή επανάληψη, στον απόηχο της νιτσεϊκής αιώνιας επιστροφής του ιδίου. Σχηματικά, το ντελεζιανό παράδειγμα διορθώνει το νιτσεικό κύκλο της ακριβούς επανάληψης με το  τοπολογικό μοντέλο της σπείρας. Σε αυτή την δυναμική επανάληψη του ιδίου, εμφανίζεται η μοναδική δυνατότητα να υπάρξει το καινούργιο. Από την άλλη, το καινούργιο και το ριζοσπαστικό παίρνουν διαζύγιο από τις μυθοποιήσεις της πρωτοπορίας και την χεγκελιανή τελεολογία της διαρκούς προόδου. Η “Ακύρωση του Μέλλοντος” δεν είναι αποτέλεσμα της αδυναμίας του σύγχρονου πολιτισμού να παράξει πρωτοποριακά παραδείγματα, αλλά είναι αποτέλεσμα του γεγονότος ότι το ίδιο το μέλλον είναι μια μεταφορά της (λακανικής) έλλειψης. Χωρίς “έλλειψη” δεν θα υπήρχε μέλλον. Το μέλλον δεν είναι παρά μια επιστροφή του τραύματος. Μηδενισμός; το αντίθετο.

Συμβάν 6— ΘΕΣΗ 2

Στην αντάρα του μεσοπολέμου, ο Ανδρέας Εμπειρίκος, γιός του πλουσιότερου ίσως, τότε, Έλληνα πλοιοκτήτη, εισάγει τον υπερρεαλισμό στην Ελλάδα και υπηρετεί εμπράκτως την ψυχαναλυτική θεωρία του Φρόυντ, παραμένοντας πιστός στις ιδεολογικές κατευθύνσεις του μέντορά του Αντρέ Μπρετόν. Ακολουθεί τις ιδέες του μαρξισμού και εμπνέεται από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Την δεκαετία του ’30 συγγράφει, χωρίς να δημοσιευτούν τότε,  ποιητικά σχεδιάσματα με επαναστατικό περιεχόμενο όπως το “Κόκκινο Τραγούδι” και τις “Σκηνές μελλοντικών γεγονότων”.

Συμβάν 7— ΑΡΝΗΣΗ

Λόγω ακριβώς της γνωστής ταξικής του καταγωγής, τον Δεκέμβρη του 1944, ο Εμπειρίκος συλλαμβάνεται στην Αθήνα από τον ΟΠΛΑ. Οδηγείται, σε μια εξαντλητική και ταπεινωτική πεζοπορία, σε φάλαγγα του ΕΛΑΣ, με γυμνά πόδια στο χιόνι, από την Αθήνα προς την Βοιωτία, με πιθανή προοπτική την εκτέλεσή του, διότι θεωρείται “εχθρός του λαού”. Ο ποιητής, επιβιώνει και βιώνει το συνακόλουθο δράμα μιας ματαίωσης, τόσο πολιτικής όσο και υπαρξιακής.

Συμβάν 8—ΑΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΝΗΣΕΩΣ, Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ 

Το υλικό της “Οκτάνας” του Εμπειρίκου συγγράφεται σποραδικά, από το 1942 ως το 1965, αν και δημοσιεύεται το 1980. Η περίφημη ποιητική εργασία περιγράφει ένα τοπολογικό συμβάν, μια γεωγραφία της συλλογικής χειραφέτησης. Ως ποιητικό συμβάν θα μπορούσε να συσχετιστεί με την αρχιτεκτονική τοπολογία του Πικιώνη, στον Παιδικό Κήπο της Φιλοθέης (1964). Ο Κήπος είναι το υλοποιημένο παράδειγμα μιας Εδέμ, όπου συντίθενται αποσπασματικά σε ένα κοινό γεωγραφικό πεδίο όλες οι παραδόσεις του κόσμου. Στην “Οκτάνα”, το όραμα του μέλλοντος ορίζει και πάλι να τοπολογικό πεδίο, εντός του οποίου εγγράφεται ο λιμπιντικός έρωτας όλων προς όλα. Υπερβαίνει την ορμή της σεξουαλικότητας και γίνεται κοινωνικό πρόγραμμμα καθολικής χειραφέτησης. 

Την ίδια εποχή, μετά τον μεγάλο πόλεμο, ως απότοκη της κυριαρχίας του φροϋδικού παραδείγματος, εμφανίζεται η πολιτική ριζοσπαστικοποίηση της ψυχαναλυτικής θεωρίας στο έργο του Χ. Μαρκούζε “Έρως και Πολιτισμός” (1955). Η “Οκτάνα” μοιάζει από μακριά σαν ένα είδος ποιητικού αναλόγου της θεωρίας της “Μεγάλης Άρνησης” του Μαρκούζε. Ή, αντιστρόφως, η θεωρία του Μαρκούζε, ακούσια θεωρητικοποιεί την Οκτάνα. Είναι η ίδια θεωρία,  που εμπνέει τα ριζοσπαστικά κινήματα του ’60, κυρίως στην Αμερική αλλά και στην Ευρώπη. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η “Αρχή της Ηδονής” έχει θαφτεί στα ερείπια που αφήνει στο διάβα της η καταναλωτική απόλαυση, ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός και οι κάθε λογής σύγχρονοι ολοκληρωτισμοί. Ωστόσο, κάτω από τα ερείπια, παραμένει θαμμένη η εν δυνάμει αρχή της “Μεγάλης Κατάφασης”. Τα ερείπια του πολιτισμού της κατανάλωσης και το σκιάχτρο του ακυρωμένου μέλλοντος δεν είναι, αναγκαστικά, μόνο μια μεταφορά. Ίσως, στις μέρες μας, να είναι και μια προειδοποίηση, σαν να επιστρέφει ένας “μεσοπόλεμος” πριν από έναν επόμενο πόλεμο, έναν “επερχόμενο Αρμαγεδώνα”. Η Οκτάνα, μετά το τραύμα του Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου επιστρέφει. Ας ακολουθήσουμε στιγμιαία και με εμμονική αφέλεια τον σπειροειδή δρόμο της επιστροφής του ιδίου, και μέσα στα ερείπια ας αναφωνήσουμε:

Εκείνο που είναι βέβαιον είναι ότι η Νέα Πόλις θα οικοδομηθή, ή μάλλον θα δημιουργηθή, και θα είναι η πρωτεύουσα του Νέου Κόσμου, εις την καρδιά του μέλλοντος και των ανθρώπων, μετά χρόνια πολλά, οδυνηρά, βλακώδη και ανιαρά, ίσως μετά από μίαν άλωσιν οριστικήν, μετά την μάχην την τρομακτικήν του επερχομένου Αρμαγεδδώνος.

 

(Φωτογραφία: Κάτοψη του δρόμου προς την Ακρόπολη (1955)  – Δημήτρης Πικιώνης και στη δεύτερη φωτογραφία, το ίδιο σχέδιο του Πικιώνη χωρίς γραφιστική επεξεργασία)

 

Ο Ζήσης Κοτιώνης είναι αρχιτέκτων PhD, συγγραφέας και εικαστικός καλλιτέχνης. Διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Τα αρχιτεκτονικά του έργα και πρότζεκτς έχουν διακριθεί, δημοσιευτεί και εκτεθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Έχει συγγράψει  και επιμεληθεί δεκατρία βιβλία θεωρίας, αρχιτεκτονικής, δοκιμίου, πρόζας  και αφηγηματικής ποίησης. Το εικαστικό του έργο περιλαμβάνει αντικείμενα, γλυπτικά έργα, εγκαταστάσεις και δράσεις στο δημόσιο χώρο και έχει δημοσιευτεί και εκτεθεί σε Μουσεία, και Πανεπιστήμια διεθνώς. Κατά καιρούς έχει κάνει δημοσιεύσεις στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο. Το 2010 εκπροσώπησε την Ελλάδα στη Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας.