Η Αναλογία της Φούσκας. Γράφει ο Μάνος Μαυροπαλιάς

13 Νοεμβρίου, 2026

Η Αναλογία της Φούσκας

Γράφει ο Μάνος Μαυροπαλιάς

Αμέτρητες φορές έχει χρησιμοποιηθεί η λέξη «φούσκα» ως δείκτης διάρκειας της ζωτικότητας ενός αντικειμένου: η φούσκα του καπιταλισμού, η φούσκα του χρηματιστηρίου, η φούσκα της εκάστοτε μόδας, η τεχνητή νοημοσύνη κτλ. – αν αναζητήσουμε ποιο είναι το κοινό σημείο της αναλογίας αυτής, σε οποιοδήποτε πεδίο και αν την τοποθετήσεις, είναι ένα: το σκάσιμο ή ο θάνατος. Καθώς το μόνο σίγουρο συμβάν που νομοτελειακά υφίσταται εγγενώς στην ύπαρξή της δεν είναι άλλο παρά το τέλμα της. Δεν είναι λίγες οι απαντήσεις που έχουν δοθεί για το τι υπάρχει πέρα από τη συντέλεια· αναλόγως τη σκοπιά που εξετάζεται, αναδεικνύονται και αντίστοιχες επιλογές. Οι κλάδοι των ανθρωπιστικών επιστημών, παραδείγματος χάριν, μπορεί να εξετάζουν τη μετάβαση σε μια νέα κοινωνία, ενώ η θρησκεία προσφέρει το αφήγημα της αιωνιότητας.

Όπως κι αν αποτιμηθεί η κατάσταση, ο παρονομαστής παραμένει αμετάβλητος. Αυτή η αλλεπάλληλη προσπάθεια, λοιπόν, διενεργείται με τον γνώμονα του «νοήματος», ούτως ώστε να καταφέρει το υποκείμενο να βιώνει ενεργά τον εαυτό του στη φούσκα που κατοικεί· προσπαθεί να αντλήσει σκοπό και νόημα για τις πράξεις του, αλλά και γενικότερα στα συμβάντα που τον περιβάλλουν, στοχεύοντας σε έναν ψυχισμό της καθημερινότητας δίχως ανυπόφορα ερωτηματικά.

Αν συσχετίσουμε πρόχειρα τη φούσκα με την ιδεολογία, δύναται να εντοπίσουμε τον μετασχηματισμό στη φαινομενολογική μορφή του νοήματος. Ο ύστερος καπιταλισμός ταΐζει αδιάκοπα τις μάζες με εικόνες, εικόνες που όλες επικοινωνούν μεταξύ τους και ακροβατούν στον ίδιο άξονα της σημειολογίας του. Φανταζόμαστε σύμφωνα με τις φαντασιώσεις του, επικοινωνούμε με τρόπους όπως η αυτοπροβολή και η κατανάλωση, ώστε να αποτελούμε και εμείς ένα ακόμη σημείο, νοηματοδοτούμε τις πράξεις μας βασιζόμενοι στις εικόνες που αναλώνουμε αέναα. Με το κενό του πραγματικού να εξωτερικεύεται μέσα από τα συμπτώματά του, διότι το κενό δεν θα αντικατασταθεί ποτέ από πληρότητα.

Ακόμα και οι αντιφρονούντες, αυτοί που διορατικά έχουν τη γνώση της θεωρίας, έχουν αποδομήσει τους εξουσιαστικούς μηχανισμούς και ξέρουν πως το υπάρχον στερείται αλήθειας, καθώς πρόκειται για κάτι το πλασματικό, περιμένοντας έτσι τη φούσκα αυτή να σκάσει, ενώ ταυτόχρονα περιμένουν… τον Γκοντό. Σε αυτή την περίπτωση έχουμε το εξής παράδοξο: το νόημα έγκειται στο μη-νόημα. Πώς μπορεί όμως τούτο να είναι υποφερτό; Όντας πράγματι σε εποχές αποξένωσης και ματαίωσης της διαφοράς. Γνωρίζουμε ποιος φταίει, ξέρουμε από πού πηγάζουν τα προβλήματά μας, απλώς η απάντηση δείχνει να μην μας αρκεί. Ζούμε μάλιστα στην εποχή που έχει χαθεί πλήρως το απόκρυφο στοιχείο – η άσεμνη διαφάνεια της φούσκας δεν επιφέρει ούτε παραπάνω ελευθερία, πόσο μάλλον εγγύτητα. Έννοιες όπως η αγάπη, η εμπιστοσύνη και ο έρωτας παραδίδονται σε μια λιβιδινική οικονομία, σμιλεύοντας τις ανταλλακτικές σχέσεις της νεοφιλελεύθερης οικονομίας στον ψυχισμό του ανθρώπου. Δεν χρειάζεται πλέον να ψάχνουμε για να βρούμε σκάβοντας, παρά να μάθουμε να διαβάζουμε όσα συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μας. Δεν υπάρχουν πια ντροπές από μεριάς των αντιπάλων.

Παύση. Τα γνωρίζουμε όλα αυτά. Γυρνώντας τώρα πίσω στον Μπέκετ, ο ίδιος μας έδειξε πράγματι μέσα από τον Γκοντό το πώς μοιάζει αυτή η αδυσώπητη αναμονή προς το σκάσιμο της φούσκας. Η προσπάθεια δημιουργίας του νοήματος, περιμένοντας το μοναδικό σίγουρο απώτερο σκοπό της φούσκας, το οποίο δεν μπορεί παρά μονάχα να είναι το τέλος της. Όσον αφορά τα εγχειρίδια επιβίωσης για τον κλονισμό της ματαιότητας, στη φιλοσοφία έχουν υπάρξει ποικίλες σχολές σκέψης με τη δική τους πρακτική στο πώς να υποστούμε αυτή την αναμονή μέχρι το μόνο σίγουρο συμβάν που έπεται να έρθει: το σκάσιμο.

Ωστόσο, στις μέρες μας βλέπουμε πως υπάρχει ένας συλλογικός υπαρξιακός προβληματισμός, κάτι που θεωρητικά, σύμφωνα με τους φακούς της ιδεολογίας, μοιάζει παράλογο. Ο καπιταλισμός δεν έχει σταματήσει να γεννά αντικείμενα, τάσεις, σκοπούς, έτσι ώστε να βρει ο άνθρωπος από κάπου να πιαστεί. Κι εδώ υπάρχει μια δυσαναλογία παραγωγής και κατανάλωσης, καθώς παράγουμε περισσότερη αξία απ’ όση μπορούμε πράγματι να ενστερνιστούμε, φτάνοντας σε σημείο που αδυνατούμε να πιστεύουμε –ψευδώς φυσικά– πως η ίδια η πραγματικότητα έχει a priori αξία.

Όταν το μόνο σίγουρο και αληθινό συμβάν είναι το τέλμα, γινόμαστε όλοι θεατές της ίδιας παράστασης. Και τι θα κάνουν οι αντιφρονούντες που αναφέρθηκαν; Ή μάλλον, τι επίδραση θα έχει τελείως αυθόρμητα στο υποκείμενο αυτή η δυσφορία, η οποία απορρέει από τον νεφελώδη κορεσμό νοήματος; Ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων θα ανατρέξει σε ένα εξιδανικευμένο, πλασματικό παρελθόν, αφήνοντας τη νοσταλγία να τον πείσει πως παλαιότερα οι άνθρωποι ήσαν πληρέστεροι – εποχές που φυσικά πολλοί δεν έχουν ζήσει. Από την άλλη, οι αντιφρονούντες μας θα πιάσουν τη θεωρητική εργαλειοθήκη με στόχευση την εύρεση εξηγήσεων και αντιπροτάσεων προς το υπάρχον.

Όπως και να επιλέξει να παλέψει κανείς, στο τέλος πάντα θα βγαίνει χαμένος, γιατί το συμβάν του τέλους είναι αναπόφευκτο. Σαφώς αυτό δεν συνεπάγεται την άρση της προσπάθειας· εντούτοις, με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, συνειδητά ή μη, ακολουθούμε το ένστικτο της επιβίωσης, έτσι που η ύπαρξη καθολικά είναι μια πάλη, δημιουργώντας κάστρα νηφαλιότητας μεν, μέθης δε. Μολαταύτα, παραμένουν εντός της ίδιας υπαρξιακής ανάγκης: της ανάγκης να υπάρχει κάτι στο οποίο να μπορεί κανείς να προσδεθεί, με την ύψιστη διαφορά πως αυτό που βρήκαν πρεσβεύει αυτομάτως τα λείψανα μιας πιο αυθεντικής πραγματικότητας.

Η πολυχρησία της αναλογίας της φούσκας υποδηλώνει πως το ένα και μοναδικό απτό γεγονός που συνυπάρχει μαζί της είναι το σκάσιμο. Τούτο συντελείται ως η πρωταρχική πηγή ενόρμησης προς τη ζωή – είτε αναφερόμαστε στο στύψιμο από τη φούσκα του χρηματιστηρίου με σκοπό τα μέγιστα κέρδη, είτε προκύπτει μια νέα μόδα στα social media που έχει κατακλύσει το διαδίκτυο, είτε το σκάσιμο συνεπάγεται με το ίδιο το τέλος της ζωής – όλα αυτά τα παραδείγματα έχουν έναν κοινό γνώμονα: ότι γνωρίζουμε πως η καταστροφή μας περιμένει, και ακριβώς επειδή το ξέρουμε, δεν μπορούμε παρά να μεγιστοποιήσουμε το παρόν με νόημα, καθώς κάπως πρέπει να ανταποκριθούμε σε αυτή την αγωνία.

Παρόλα αυτά όπως προαναφέρθηκε, έχοντας ενσαρκώσει πλέον το νόημα στα σημεία, τείνουμε να επικοινωνούμε το αντικείμενο του νοήματος μέσω της εικόνας. Με αποτέλεσμα να σκοντάφτουμε συνεχώς στην ίδια μας την παγίδα. Επιστρέφοντας στην αφετηρία του κειμένου: όσο περισσότερα νοηματοδοτημένα σημεία καταναλώνουμε, τόσο περισσότερο απομακρύνουμε την ίδια την ουσία. Γιατί, όπως είπε και ο Λακάν, ο λόγος είναι αυτός που αναβάλλει το νόημα. Κι όσο το νόημα αδυνατεί να ανθίσει ανάμεσα στα ομοιώματα και στην προσομοίωση, η ανάγκη για αυτό θα πυροδοτεί τις πυρκαγιές, αλλά μόνο το περίβλημα.

Ονομάζομαι Μάνος Μαυροπαλιάς και είμαι μεταπτυχιακός φοιτητής