Μια ανάγνωση της ποιητικής συλλογής «ΕΚ ΤΗΣ ΣΑΡΚΟΣ» της Peny Delta. Γράφει ο Αθανάσιος Γ. Παπαχαραλάμπους Παπαδημητρίου
Μια ανάγνωση της ποιητικής συλλογής «ΕΚ ΤΗΣ ΣΑΡΚΟΣ» της Peny Delta
Γράφει ο Αθανάσιος Γ. Παπαχαραλάμπους Παπαδημητρίου
Η ποιητική συλλογή «ΕΚ ΤΗΣ ΣΑΡΚΟΣ» της Peny Delta, των Εκδόσεων Βακχικόν, συνθέτει ένα πεδίο έντονων μετακινήσεων ανάμεσα στο σώμα, τη μνήμη και τον λόγο. Στις σαράντα ποιητικές συνθέσεις της, ο έρωτας, η απώλεια, η γυναικεία εμπειρία και η καλλιτεχνική δημιουργία αποκτούν υλική υπόσταση: βάρος στον λαιμό, πληγή, γεύση, αναπνοή. Παρότι δεν υπάρχουν διακριτές ενότητες, επανέρχονται το νερό, το δωμάτιο, τα χέρια και οι τελετουργίες, με σημασίες που μεταβάλλονται. Η κρίσιμη ένταση δεν βρίσκεται μόνο σε όσα υφίσταται το ποιητικό υποκείμενο, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αναζητεί γλώσσα για να τα εκφέρει. Η ποίηση άλλοτε το προφυλάσσει από τον κόσμο και άλλοτε το εκθέτει σε αυτόν.
Στο ομώνυμο ποίημα, η επαναλαμβανόμενη φράση “Εκ της σαρκός μου” συνδέει τη γυναικεία ύπαρξη με τη βία, τον φόβο, την ηδονή, την επιθυμία και, τελικά, την ποίηση. Το «ΕΔΩ ΘΑ ΜΕΙΝΕΙΣ» αντιμετωπίζει το επίμονο «ΠΑΝΤΑ ΘΑ ΦΕΥΓΩ, ΠΑΝΤΑ», ενώ η μάνα κερνά «πικρή τη γαλατόπιτα», «γεμάτη οργή κι απόγνωση». Η τροφή δεν αποτελεί εδώ αυτονόητο σημάδι θαλπωρής. Το σώμα εμφανίζεται ως προέλευση της φωνής αλλά και ως πεδίο καταναγκασμού. Έτσι, το τελικό «Λάβετε, φάγετε» μεταφέρει το λεξιλόγιο της Θείας Ευχαριστίας στην ποιητική πράξη, χωρίς να εξασφαλίζει τη λύτρωση. Αυτό που προσφέρεται φέρει ήδη τα σημάδια της βίας και της ανάγκης. Η προσφορά γειτνιάζει με την αυτοανάλωση.
Ενώ στο ομώνυμο ποίημα η γραφή αποκτά τη μορφή προσφοράς προς τους άλλους, στο ποίημα «Δίπλα ένα σπίτι καιγόταν» εμφανίζεται ως κίνηση απόσυρσης: «Μ’ έκλεισα σ’ ένα ποίημα. / Φρόντισα τη στίξη μου». Έξω από το περίκλειστο πεδίο της γραφής, ένα σπίτι καίγεται, ένα ζώο πεινά, ένας άνθρωπος φωνάζει. Η επιμέλεια της μορφής —«Τελείες και θαυμαστικά», «παύσεις, κενά»— προσφέρει έναν ελεγχόμενο χώρο απέναντι στην καταστροφή. Ταυτόχρονα, όμως, η εμμονή στη μορφή γεννά το ερώτημα αν η ποιητική απόσυρση προστατεύει ή αποκόπτει από τον πόνο του άλλου. Το ποίημα δεν επιλύει αυτή την ηθική αμφισημία· την αφήνει να καίει δίπλα στην ίδια την πράξη της γραφής.
Η αντιφατική δυναμική της επιθυμίας προετοιμάζεται στο εναρκτήριο ποίημα «Η μαύρη σελήνη και ο ιαγουάρος». Η πορεία προς το μαγικό βουνό μένει ανολοκλήρωτη, ενώ η αγάπη, ιαγουάρος που αναγεννιέται από τις στάχτες, φέρει συγχρόνως τη γοητεία του παραδείσου και την απειλή της λεπίδας. Στο «03:36 Αϋπνία», η πληγή αποκτά χρονικό σχήμα. Η ίδια ώρα επανέρχεται, ενώ η προσφώνηση «Σάρα, μας άξιζε τόση σιωπή;» παραμένει μετέωρη. Η υποσημείωση στη Σάρα Κέιν δεν συνιστά διακοσμητική παραπομπή· εισάγει μια άλλη δραματική φωνή στον ανεπίδοτο διάλογο της αϋπνίας.
Στο ποίημα «Αχλύς Έρωτος», οι λέξεις που κάποτε χαράσσονταν με πίστη μετατρέπονται σε «Καλλιγραφικά νερόφιδα» που πνίγουν το υποκείμενο. Η γλώσσα δεν αναπαριστά απλώς την ασφυξία· γίνεται το μέσο της. Ο εγκλωβισμός επιστρέφει στο ποίημα «Σε μια σελίδα του Καρυωτάκη», με το υφασμάτινο κομμάτι «παγιδευμένο» σε φράχτη από βατόμουρα και τον νου να κατακλύζεται από άγρια ζώα. Όμως η συνάντηση «λίγο μετά τις 2:00» μέσα σε μια σελίδα του ποιητή δημιουργεί μια παράδοξη συντροφικότητα. Η ανάγνωση δεν καταργεί τη μοναξιά, αλλά προσφέρει έναν τόπο όπου μπορεί να ειπωθεί.
Η διακειμενική συνομιλία αποκτά και οπτική διάσταση. Στο ποίημα «Η Sylvia Plath και το ελάφι», μια φωτογραφία και μια ταχυδρομική κάρτα ενεργοποιούν τη μνήμη ενός τραυματισμένου ζώου. Τα blueberries, που εμφανίζονται δίπλα στο κρεβάτι μετά το όνειρο, συγχέουν το τεκμήριο με τη φαντασία. Στο ποίημα «Rothko», η ζωγραφική επιτρέπει στο υποκείμενο να αναγνωρίσει τον εαυτό του ως «μια πολύχρωμη σύνθεση», χωρίς να διαχωρίζει τη θλίψη του «Black on Maroon» από τη ζωή. Οι πολιτισμικές αναφορές αποκτούν ιδιαίτερη ποιητική δραστικότητα όταν μετασχηματίζονται σε οργανικά στοιχεία της εικόνας και της προσωπικής εμπειρίας.
Στο ποίημα «Big Mouth», η διακειμενικότητα αποκτά μια διαφορετική, βαθιά προσωπική λειτουργία. Η ανάμνηση μιας σχέσης ανακαλεί τα «μεγάλα όνειρα» και τα λόγια που «δεν τελείωσαν, / παρά μονάχα άρχιζαν», προτού ξηλωθούν «στον αργαλειό του νου». Τα ερωτήματα για τον Σικελιανό και την Εύα δεν παρεμβάλλονται ως απλές πολιτισμικές αναφορές, αλλά ανασύρουν έναν κοινό κόσμο ποιητικών και αισθητικών συγκινήσεων, ο οποίος έχει πλέον διαρραγεί. Η οδυνηρότερη διάψευση συμπυκνώνεται στο ερώτημα «Πώς έγινε η ποίηση / μια μικρή σαπουνόφουσκα;». Η εικόνα της λαμπερής φυσαλίδας, που σκάζει τελικά μέσα στο υποκείμενο, μετατρέπει την κατάρρευση των κοινών προσδοκιών σε εσωτερική εμπειρία. Η τελική αδυναμία τόσο του βλέπειν όσο και του οράσθαι ολοκληρώνει αυτή τη μετάβαση από την κοινή ονειροπόληση στην απομόνωση. Η ποίηση, που άλλοτε αποτελούσε πεδίο συνάντησης, ανακαλείται τώρα ως μέρος όσων δεν κατόρθωσαν να πραγματοποιηθούν. Στο ποίημα «Πράξη επαναστατική» η δυσκολία της ανθρώπινης εγγύτητας αναδύεται με διαφορετικούς όρους. Το κράτημα ενός χεριού ονομάζεται εξέγερση «ενάντια στον εαυτό μου». Η δημόσια πολιτική λέξη μεταφέρεται στην ιδιωτική υπέρβαση μιας άμυνας, διατηρώντας μια λεπτή δόση ειρωνείας.
Στο ποίημα «Marilyn», η χαμογελαστή εικόνα της Μέριλιν σε ένα παραβάν συνυπάρχει με την περιγραφή της «Εκείνης», μιας γυναικείας μορφής που γράφει «σε τρίτο πρόσωπο για μονήρη άνθη». Η αναφορά στην ηθοποιό και η αμφίσημη αντωνυμία «Εκείνη» αφήνουν ανοιχτή τη σχέση ανάμεσα στην εικονιζόμενη μορφή και στη γυναίκα που κινείται στον χώρο. Το ποίημα ολοκληρώνεται με την εικόνα της γυναίκας που βγάζει τη λευκή ρόμπα της και «μεταλαμβάνει φως». Η μετάβαση από το χαμόγελο μέσα στο σκοτάδι στη σωματική πρόσληψη του φωτός αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το ρήμα «μεταλαμβάνει» εισάγει μια σχεδόν μυστηριακή διάσταση, η οποία συνομιλεί με την ευχαριστιακή γλώσσα του ομώνυμου ποιήματος.
Πέννυ Δέλτα
Στο ποίημα «Η Κίρκη», η άλλοτε πανίσχυρη μυθική μορφή εμφανίζεται απογυμνωμένη από την παλιά της αίγλη, μέσα σε ένα τοπίο εγκατάλειψης. Το «Γράφτηκε λάθος η ιστορία» αμφισβητεί την αφήγηση που την καθήλωσε στον ρόλο της μάγισσας. Η Κίρκη γίνεται «Ομοίωμα του εαυτού της» και καταλήγει τελευταία βασίλισσα ενός σπιτιού χωρίς καθρέφτες. Μέσα από αυτή τη μυθική μορφή, η ποιητική φωνή μοιάζει να διερευνά την εμπειρία μιας γυναικείας ύπαρξης που έχει χάσει την παλαιά της δύναμη και της οποίας η σχέση με την ίδια της την εικόνα εμφανίζεται πλέον κλονισμένη. Στο ποίημα «Παλιά γυναίκα», η ερημιά και η κοινωνική εγκατάλειψη αποκτούν ένα σκληρό, τελετουργικό αντίστοιχο στην «Ανθρωποφαγία / με το κουταλάκι της μετάληψης». Η ευχαριστιακή γλώσσα, που στο ομώνυμο ποίημα συνδέεται με την προσφορά, μεταστρέφεται εδώ σε εικόνα βίαιης κατανάλωσης. Στο ποίημα «Παιδί αγέννητο», η γυναικεία εμπειρία αποκτά μια άλλη διάσταση, καθώς το αγέννητο παιδί αναδύεται μέσα από την ερωτική προσφώνηση ως φαντασιακή παρουσία ενός μέλλοντος που δεν πραγματοποιήθηκε.
Η αναπνοή και η ασφυξία αποκτούν διαφορετικές σημασίες σε δύο ποιήματα της συλλογής. Στο ποίημα «Με βράγχια», τα ξύλινα άλογα που κολυμπούν στο όνειρο ανακοινώνουν πως και το ποιητικό υποκείμενο διαθέτει βράγχια. Η δύσπνοια επαναπροσδιορίζεται. Ίσως το πρόβλημα να μην είναι η αδυναμία αναπνοής αλλά το περιβάλλον στο οποίο καλείται να αναπνεύσει. Το όνειρο προσφέρει έτσι μια απροσδόκητη δυνατότητα αναπνοής μέσα στο νερό, σε αντίθεση με τη δύσπνοια που βιώνει το υποκείμενο στη στεριά. Στο ποίημα «Τα φυτά μου», η φροντίδα αντιστρέφεται σε βία: «Τα φυτά μου τα πνίγω / στο νερό», ενώ εκείνα εξακολουθούν να φυτρώνουν γύρω από την κοιλιά. Το νερό, που στο ποίημα «Με βράγχια» επιτρέπει την αναπνοή, εδώ γίνεται μέσο ασφυξίας. Η βλάστηση αποκτά μάλιστα χαρακτήρα αντίστασης, καθώς το νυχτολούλουδο μπερδεύεται «αντάρτικα» γύρω από τη γλώσσα. Η επανάληψη του πρώτου στίχου στο τέλος και η καταληκτική αναφορά «Τα φυτά μου, ο βρόγχος…» συνδέουν την καταστροφή της βλάστησης με την αναπνοή του ίδιου του υποκειμένου, εντείνοντας την αίσθηση ενός αδιεξόδου.
Στο ποίημα «Πωλείται το παρόν», η αγγελία για ένα σπίτι ανακινεί τη μνήμη μέσα από υλικά τεκμήρια: την παλιά τηλεόραση, τις πλαστικές κουρτίνες, «δύο σπυριά ροδιού» στο στόμα. Το ενδεχόμενο πώλησης ενός χώρου μοιάζει να απειλεί όχι απλώς το παρελθόν αλλά το ίδιο το παρόν, αφού αυτό που υποχωρεί είναι η δυνατότητα να κατοικηθεί ξανά η παλιά εμπειρία.
Στην καταληκτική ακολουθία των ποιημάτων πυκνώνει η θρησκευτική γλώσσα. Στο ποίημα «Ελέω Θεού», οι σύντομοι στίχοι και τα λευκά διαστήματα απογυμνώνουν την εξομολόγηση. Στο «Εντάφιο», η τελική αθωότητα συναντά μάρμαρα και πλαστικά άνθη. Στο «Σώμα εορτής (Νύχτα Χριστουγέννων)», η εικόνα της Γέννησης συναντά εκείνη της Σταύρωσης. Τα αστέρια της Ανατολής καρφώνονται «με πρόκες στο δέρμα», για να στάξουν «αίμα και φως», ενώ το πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται η ποιητική φωνή μεταμορφώνεται σε «αμνό», «φάτνη», «δέντρο» και «καράβι». Η μορφή του Χριστού αναδύεται μέσα από αυτή τη συνύπαρξη της γέννησης και του μαρτυρίου, της εορτής και της θυσίας. Η καταληκτική αναφορά στην εκποίηση των δώρων των Μάγων διαταράσσει, ωστόσο, την ιερότητα της σκηνής, αφήνοντας να εισχωρήσει στο θρησκευτικό σύμβολο η ανθρώπινη πράξη της συναλλαγής.
Το τελευταίο ποίημα «Χριστουγέννων Πάσχα» φέρνει την απώλεια στην οικογενειακή καθημερινότητα. Το γιορτινό τραπέζι μένει χωρίς την αναμενόμενη πληρότητα και η απουσία «δεν είναι τώρα / απλώς μια λέξη». Ο τελευταίος στίχος, «λίγο Πάσχα στα Χριστούγεννά σου», δεν εγγυάται την ανάσταση. Το «λίγο» διατηρεί ανοιχτή μόνο μια εύθραυστη δυνατότητα αναγέννησης.
Η συλλογή «Εκ της σαρκός» δεν θεραπεύει με τη γραφή τις πληγές που εκθέτει. Αναδεικνύει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους η ποίηση μετατρέπει τον πόνο σε μορφή. Η ποίηση εδώ άλλοτε περιχαρακώνεται μέσα στη στίξη, άλλοτε ανακαλεί τις διαψευσμένες προσδοκίες μιας κοινής ζωής και άλλοτε παραδίδει τη σάρκα της σε όποιον διαβάζει. Η ιδιαίτερη ποιητική δύναμη της συλλογής έγκειται στο ότι δεν επιχειρεί να συμφιλιώσει το καταφύγιο, τη διάψευση και την προσφορά, αλλά αφήνει την ένταση ανάμεσά τους να διαμορφώσει την ίδια τη γραφή.
Ο Αθανάσιος Γ. Παπαχαραλάμπους Παπαδημητρίου γεννήθηκε το 1978 στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Κοινωνικές Επιστήμες στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και κατέχει μεταπτυχιακό τίτλο στη Διοίκηση Επιχειρήσεων, του Kingston University, από όπου αποφοίτησε με διάκριση, ενώ η διδακτορική του έρευνα αφορούσε την Επιχειρησιακή Έρευνα και Στατιστική, στο University of Salford. Άρθρα του έχουν δημοσιευθεί σε περιοδικά Μάρκετινγκ και Εφοδιαστικής Αλυσίδας, ενώ αναγνώσεις του έχουν φιλοξενηθεί σε ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά. Η πρώτη του ποιητική συλλογή, «Το Νήμα του Πεπρωμένου», είναι υπό έκδοση, από τις εκδόσεις Θράκα.
