Η ρευστότητα της ταυτότητας και η ανθρώπινη σύνδεση στο Φιλί της Γυναίκας-Αράχνης του Μανουέλ Πουίχ. Γράφει η Κατερίνα Γιαννακοπούλου
Η ρευστότητα της ταυτότητας και η ανθρώπινη σύνδεση στο Φιλί της Γυναίκας-Αράχνης του Μανουέλ Πουίχ
Γράφει η Κατερίνα Γιαννακοπούλου
(Για το Φιλί της Γυναίκας-Αράχνης του Μανουέλ Πουίχ, μτφ. Ασπασία Καμπύλη, εκδόσεις Carnivora, 2021, σε. 352)
Το μυθιστόρημα Το Φιλί της Γυναίκας-Αράχνης του Μανουέλ Πουίχ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Carnivora, παραμένει ένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας. Η υπόθεση του βιβλίου εξελίσσεται μέσα σε ένα στενό κελί μιας φυλακής της Αργεντινής κατά τη διάρκεια της δικτατορίας της δεκαετίας του ’70. Εκεί μοιράζονται την καθημερινότητά τους δύο εντελώς διαφορετικοί άνθρωποι: ο Βαλεντίν, ένας μαρξιστής πολιτικός κρατούμενος αφοσιωμένος στην επανάσταση, και ο Μολίνα, ένας ομοφυλόφιλος άνδρας που επιβιώνει αναπλάθοντας με τη φαντασία του σκηνές από παλιές κινηματογραφικές ταινίες. Μέσα από αυτή την αναγκαστική συμβίωση, ο συγγραφέας στήνει ένα αριστουργηματικό ψυχογράφημα, εξετάζοντας πώς οι μηχανισμοί της εξουσίας, της πολιτικής αντίστασης και της έμφυλης ταυτότητας τέμνονται και μεταμορφώνονται κάτω από το βάρος του εγκλεισμού.
Αυτή η έννοια της εξουσίας και της ηγεμονίας στο έργο του Πουίχ γίνεται αντιληπτή πρωτίστως μέσα από τις πολιτικές συνθήκες της περιόδου. Η φυλάκιση του Βαλεντίν για «διαμαρτυρία ανταρσίας» παρουσιάζει ανάγλυφα το πρόσωπο της αργεντινικής δικτατορίας. Όπως καταδεικνύει ο ίδιος, το καθεστώς χρησιμοποιεί την ωμή ισχύ για να φιμώσει τον λαό, σημειώνοντας χαρακτηριστικά ότι «σκοτώνουν έναν ανυπεράσπιστο εχθρό» και «καταδικάζουν κάποιον σε θάνατο». Ο απόλυτος έλεγχος των αρχών πάνω στους υπόδικους ξεδιπλώνεται μέσα από το σχέδιο συνωμοσίας που στήνει ο διευθυντής της φυλακής σε συνεργασία με τον Μολίνα, με σκοπό να αποσπάσει πληροφορίες για τους συντρόφους του Βαλεντίν. Αυτή η κρατική ηγεμονία καλλιεργεί έναν διάχυτο φόβο, ο οποίος αποτυπώνεται ακόμη και στον τρόμο των κρατουμένων να κρύψουν περιοδικά, αλλά και στη διαρκή παρακολούθηση του Μολίνα μετά την αποφυλάκισή του.
Αυτή η συστηματική προσπάθεια των καθεστώτων της Λατινικής Αμερικής να ελέγξουν κάθε πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης αποτελεί κοινό τόπο της περιόδου, κάτι που επιβεβαιώνεται πλήρως και σε συγγενικά έργα όπως η ταινία «Μια νύχτα, 12 χρόνια» του Álvaro Brechner, η οποία πραγματεύεται τη δικτατορία στην Ουρουγουάη του 1973. Εκεί, οι μηχανισμοί της κρατικής ηγεμονίας αποτυπώνονται με ανάλογη σκληρότητα: από τη μακάβρια πρακτική των αρχών να τοποθετούν όπλα στα χέρια ανυπεράσπιστων νεκρών για να δικαιολογήσουν πολιτικές δολοφονίες, μέχρι τον απόλυτο έλεγχο που φτάνει στο σημείο να απαιτείται απόφαση ανώτατων στρατιωτικών κλιμακίων για ένα ζήτημα τόσο καθημερινό όσο το αν ένας κρατούμενος δικαιούται να χρησιμοποιήσει την τουαλέτα.
Πέρα όμως από την κρατική βία, ο Πουίχ αναδεικνύει ότι η ιδεολογική ηγεμονία εντοπίζεται και σε εσωτερικό, προσωπικό επίπεδο. Ο ίδιος ο Βαλεντίν εμφανίζεται αρχικά να θεωρεί τα πολιτικά του ιδεώδη ανώτερα από τα συναισθήματα. Στην αρχική του σχέση με τον Μολίνα, αυτή η τάση κυριαρχίας και αρρενωπότητας εκφράζεται έντονα· ο Βαλεντίν του ζητά να σωπάσει και τον αποκαλεί «αγράμματο», υποτιμώντας τις γνώσεις του γύρω από την πολιτική. Εμφανίζεται ως ένας άνδρας με απόλυτο αυτοέλεγχο, υπεύθυνος, διακριτικός και αφοσιωμένος στην πνευματική του ανάπτυξη, ο οποίος όμως τείνει να επιβάλλεται στον συγκάτοικό του, χρησιμοποιώντας υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς όπως «τρελός» ή σε θηλυκό γένος, όπως «χαζή».
Απέναντι σε αυτή την ασφυκτική πίεση, οι μορφές αντίστασης που αναπτύσσονται μέσα στο κελί είναι τόσο ψυχολογικές όσο και πρακτικές. Ο Βαλεντίν προβάλλει μια ξεκάθαρη πολιτική άμυνα, μιλώντας για την «πλύση εγκεφάλου» της κοινωνίας και καταγγέλλοντας ακόμη και τις κοινωνικές αδικίες που καθρεφτίζονται στο ποδόσφαιρο. Η προσωπική του αντοχή φαίνεται στην επιστολή του προς μια γυναίκα, τη Μάρτα, όπου αναφέρει «με βασάνισαν και δεν ομολόγησα τίποτα», αλλά και στην άρνησή του να μεταφερθεί στην αναρρωτική πτέρυγα, καθώς γνωρίζει ότι εκεί, λόγω της σωματικής αδυναμίας, οι κρατούμενοι στερούνται τις αντιστάσεις τους.
Manuel Puig (1932-1990)
Αυτή η ανάγκη για πολιτική αντίσταση μεταφέρεται αλληγορικά και μέσα από τις ιστορίες των ταινιών που αφηγείται ο Μολίνα, όπου οι πρωταγωνιστές αρνούνται να ακολουθήσουν εντολές ή συμμετέχουν σε μυστικά κινήματα εναντίον δικτατόρων. Η ίδια η πράξη της αφήγησης αποτελεί τον κεντρικό πυλώνα της συναισθηματικής τους αντίστασης, καθώς τους επιτρέπει να δραπετεύουν ψυχολογικά από τον εγκλεισμό. Σταδιακά, αυτή η διαδικασία οδηγεί σε μια βαθιά εσωτερική μετατόπιση. Η αρχική προσπάθεια του Βαλεντίν να κρατήσει τη ζωή του μυστική κάμπτεται όταν, εξουθενωμένος από την ασθένεια, ανοίγεται στον Μολίνα. Νιώθοντας ευγνωμοσύνη για τη φροντίδα που έλαβε, ζητά συγγνώμη για την προηγούμενη συμπεριφορά του και επιδιώκει να ανταποδώσει τη βοήθεια, αποδεικνύοντας ότι η ανθρώπινη αλληλεγγύη αποτελεί την ύστατη μορφή αντίστασης.
Αυτή η σταδιακή προσέγγιση μετατρέπει τελικά το κελί σε ένα πεδίο ανατομίας της ίδιας τους της ταυτότητας. Η έμφυλη ταυτότητα είναι δομική στον χαρακτήρα του Μολίνα, ο οποίος δηλώνει «μαλακός σαν γυναίκα», αισθάνεται ως «μια αστή γυναίκα» και όχι ως άνδρας, ενώ ταυτίζεται απόλυτα με τις ηρωίδες των ταινιών που περιγράφει. Αντίθετα, η ταυτότητα του Βαλεντίν είναι αρχικά χτισμένη πάνω σε στερεοτυπικές ανδρικές αρετές, όπως η δύναμη, η ανεξαρτησία και η ασφάλεια.
Μέσα από τους διαλόγους τους, όμως, η σεξουαλική ταυτότητα αποσαφηνίζεται και επαναπροσδιορίζεται. Όταν ο Βαλεντίν υποστηρίζει ότι οι γυναίκες είναι ό,τι περισσότερο επιθυμούν οι άνδρες, ο Μολίνα απαντά: «Εγώ και οι φίλες μου είμαστε γυναίκες… Είμαστε κανονικές γυναίκες που πλαγιάζουμε με άνδρες», αρνούμενος τον όρο του ομοφυλόφιλου και υπερασπιζόμενος τον εαυτό του ως γυναίκα που έλκεται από άνδρες. Αν και το παρελθόν του Μολίνα αποτέλεσε την επίσημη αιτία της φυλάκισής του, ο αναγκαστικός εγκλεισμός προκαλεί τελικά μια βαθιά, ερωτική σχέση μεταξύ των δύο ανδρών. Η εξέλιξη αυτή δεν θέτει μόνο σε εφαρμογή τη σεξουαική επιθυμία του Μολίνα, αλλά αποτελεί και μια πρωτόγνωρη, μεταμορφωτική εμπειρία για τον ίδιο τον Βαλεντίν, κλονίζοντας τις βεβαιότητές του και ανατρέποντας τις παραδοσιακές δομές της ταυτότητάς του.
Συμπερασματικά, Το Φιλί της Γυναίκας-Αράχνης αποδεικνύει ότι ο ακραίος εγκλεισμός, αν και εισβάλλει βίαια στην ψυχοσύνθεση του ατόμου, τελικά αποτυγχάνει να την ισοπεδώσει. Η κρατική και ιδεολογική ηγεμονία, όσο σκληρές κι αν εμφανίζονται στην Αργεντινή του τότε, σταματούν εκεί που ξεκινά η ανθρώπινη σύνδεση. Η διαχρονικότητα του έργου έγκειται ακριβώς σε αυτό το παράδοξο: μέσα στο στενό κελί, η αντίσταση παύει να είναι μόνο πολιτική και γίνεται βαθιά ανθρώπινη, εκφραζόμενη μέσα από το νοιάξιμο, τη φαντασία και τη ρευστότητα μιας ταυτότητας που αρνείται να μπει σε καλούπια. Σε μια εποχή που οι μορφές απομόνωσης και ελέγχου αλλάζουν πρόσωπο, το μήνυμα του Πουίχ παραμένει επίκαιρο: η τρυφερότητα και η ενσυναίσθηση αποτελούν την πιο ριζοσπαστική πράξη αντίστασης απέναντι σε κάθε σκοτάδι.
Η Κατερίνα Γιαννακοπούλου σπούδασε Ιταλική και Ισπανική Γλώσσα, με μεταπτυχιακή
ειδίκευση σε Λατινογενείς Γλώσσες, Βαλτικές Γλώσσες, Γλωσσική Εκπαίδευση και
Παιδαγωγικές Επιστήμες. Εργάζεται στη Σουηδία ως καθηγήτρια γλωσσών. Είναι μέλος της
Ένωσης Μεσσήνιων Συγγραφέων. Έχει εκδώσει την ποιητική συλλογή «Φωτεινά Σκοτάδια»
(εκδ. Ιωλκός, 2026).
