ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Δύο κείμενα του Σταμάτη Πολενάκη και του Πέτρου Γκολίτση

ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Δύο κείμενα του Σταμάτη Πολενάκη και του Πέτρου Γκολίτση

Μετά το πρόσφατο αφιέρωμα του Parallaxi, «Μοιάζει όντως η σημερινή εποχή με το Μεσοπόλεμο;» (9/11/25),  όπου ιστορικοί αναφέρθηκαν σε γεγονότα, πρόσωπα και καθεστώτα,  η Θράκα κάνει ένα παρόμοιο αφιέρωμα όπου πανεπιστημιακοί, κριτικοί, λογοτέχνες και καλλιτέχνες εξετάζουν το ίδιο θέμα από πολιτισμική σκοπιά.

Θυμίζουμε πως, εκτός από τις τεράστιες μηντιακές και τεχνολογικές αλλαγές, ο Μεσοπόλεμος περιλάμβανε σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα (π. χ. γαλλικός υπερρεαλισμός, ελβετικό νταντά, σοβιετικός κονστρουκτιβισμός, γερμανική Βαϊμάρη, ιταλικός φουτουρισμός, αμερικανική αναγέννηση του Χάρλεμ, μεξικανική τοιχογραφία, βρετανικός μοντερνισμός,  μεσογειακός κλασικισμός) καθώς και φιλοσοφικά ρεύματα (π. χ. πρώιμος υπαρξισμός, λογικός θετικισμός, δυτικός μαρξισμός, σχολή Φρανκφούρτης, αναλυτική φιλοσοφία, πολιτισμικός πεσιμισμός).  Στο πλαίσιο αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να εξετάσουμε με ποιους τρόπους η λογοτεχνία, η τέχνη και η σκέψη του 21ου αιώνα συνομιλούν με αυτά τα κινήματα και ρεύματα.

Το αφιέρωμα επιμελούνται οι Βασίλης Λαμπρόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής της Νεοελληνικής Έδρας Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Michigan και η Αθηνά Ρώσσογλου, ερευνήτρια και ιστορικός.

Στο εικοστό πρώτο μέρος του αφιερώματος δύο κείμενα του ποιητή με σπουδές στην σκηνοθεσία κινηματογράφου Σταμάτη Πολενάκη, και του ποιητή και δοκιμιογράφου Πέτρου Γκολίτση.

Μεσοπόλεμος

                                                                        Γράφει ο Σταμάτης Πολενάκης

Το ερώτημα που καλούμαστε ν` απαντήσουμε στο πλαίσιο αυτού του αφιερώματος, είναι Πώς συνομιλούμε με τον μεσοπόλεμο. Μ` άλλα λόγια, πώς συνομιλούμε με το παρελθόν που είναι παρόν και μέλλον ταυτόχρονα μέσα στην κυκλική κίνηση της Ιστορίας και της αιωνιότητας και ακόμα, το κρίσιμο ερώτημα που προκύπτει είναι το πώς θα μπορούσαμε άραγε να ερμηνεύσουμε τους χρησμούς της Ιστορίας για να προσανατολιστούμε μέσα στη σημερινή καταιγίδα και να καταλάβουμε και τη δική μας εποχή της καταστροφής. 

Αναφέρεται διαρκώς στις συζητήσεις τις σχετικές με τον μεσοπόλεμο, ο εμβληματικός, πράγματι, στίχος του Βύρωνα Λεοντάρη Ας πάμε πάλι κάπου να χορέψουμε ή να σκοτωθούμε. Σκέπτεται κανείς την εικόνα των ανέμελων και αφελών χορευτών του μεσοπολέμου που προχωρούν προς την άβυσσο χωρίς να καταλαβαίνουν ότι το έδαφος από κάτω τους πρόκειται σύντομα να υποχωρήσει μ` έναν τρομερό πάταγο. Και τι ήταν λοιπόν αυτός ο περίφημος μεσοπόλεμος τελικά; Ανάμεσα σε πολλά άλλα πράγματα ήταν πρωτίστως μια σύντομη και απατηλή ανάπαυλα, η σκόνη που έπεσε ανάμεσα στα ερείπια και σκέπασε μια γενιά χαμένη και σακατεμένη που αφανίστηκε κυριολεκτικά, μέσα στα χαρακώματα του πρώτου μεγάλου πολέμου. Εκατομμύρια χάθηκαν μέσα σε μια στιγμή επειδή άκουσαν τα ψέματα των γέρων, όπως γράφει κάπου, εκείνη την εποχή, ο τραγικός ποιητής Έζρα Πάουντ. Τον ονομάζω τραγικό ποιητή διότι, πασχίζοντας ν` αρθρώσει έναν προφητικό λόγο, έχασε κυριολεκτικά το δρόμο του, αφέθηκε στο ολέθριο τραγούδι των Σειρήνων και τσακίστηκε πάνω στα κοφτερά βράχια. Έχασα το κέντρο μου πολεμώντας τον κόσμο, θα γράψει πολλά χρόνια αργότερα, στο τέλος πια του βασανισμένου βίου του. 

Ο μεσοπόλεμος υπήρξε επίσης η εποχή που η τέχνη σημαδεύτηκε από πελώριες εκρήξεις. Ο μοντερνισμός, οι μεγάλες καλλιτεχνικές  πρωτοπορίες, όλα ξεπήδησαν με πρωτοφανή ορμή προσπαθώντας να μεταμορφώσουν τη ζωή και τον κόσμο και βάδισαν χέρι- χέρι με τις τελευταίες εκλάμψεις της επαναστατικής ουτοπίας. Κι εμείς σήμερα, αμήχανοι κληρονόμοι εκείνων των σεισμών προσπαθούμε να γλιτώσουμε απ` το ναυάγιο των πάντων. Ναυάγιο της τέχνης, ναυάγιο των μεγάλων οραμάτων, του κόσμου και του ίδιου του ανθρώπου που με αστρονομική ταχύτητα, μεταμορφώνεται σε κάτι άλλο. Σε κάτι άγνωστο που δεν μπορούμε ακόμα να προσδιορίσουμε αλλά που φέρνει μέσα του το σημάδι της ολοκληρωτικής καταστροφής. Αν ο κόσμος σωθεί και από τούτη τη μέγιστη απειλή, αν θα επιζήσει και προχωρήσει επιτέλους κάποτε σ` ένα πιο ανθρώπινο και ειρηνικό μέλλον είναι κάτι που δεν το ξέρει κανείς αλλά αν κάποτε αυτό το θαύμα συμβεί, θα συμβεί σ` αυτό τον κόσμο και μόνο και σε κανέναν τόπο υπερουράνιο. 

Αν τελικά ο άνθρωπος επιζήσει θα το χρωστά στο θαύμα εκείνων που και σήμερα, σ` όλα τα σημεία της βασανισμένης γης δεν διστάζουν να κοιτάξουν στα μάτια το τέρας. Μόνο για χάρη των απελπισμένων μάς δίνεται η ελπίδα, είχε γράψει κάποτε άλλη μια τραγική, μεγάλη μορφή του μεσοπολέμου, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν. 

Ο Σταμάτης Πολενάκης γεννήθηκε το 1970 στην Αθήνα. Σπούδασε σκηνοθεσία κινηματογράφου στην Αθήνα και παρακολούθησε μαθήματα Ισπανικής λογοτεχνίας και πολιτισμού στη Μαδρίτη. Έχει δημοσιεύσει 8 ποιητικά βιβλία κι ένα μυθιστόρημα. Ασχολείται επίσης με τη θεατρική γραφή. Θεατρικά έργα του έχουν παρουσιαστεί σε σκηνές της Αθήνας. Το 2016, για το ποιητικό του βιβλίο Τα τριαντάφυλλα της Μερσέδες, τιμήθηκε με το βραβείο του λογοτεχνικού περιοδικού Αναγνώστης, καθώς και με το κρατικό βραβείο ποίησης το 2017.

Sueno y mentira de Franco (plancha II)_Museo Picasso Barcelona

Ανίατα μεσοπόλεμος ή το κατσικάκι στον κρύο φούρνο

                                                                                 Του Πέτρου Γκολίτση

«Είμαστε μεσοπόλεμος, σου λέω, / ανίατα μεσοπόλεμος…», έγραφε ο Βύρων Λεοντάρης το 1972 στη συλλογή Ψυχοστασία στα χρόνια της Χούντας. Ο ποιητής που ονοματοθέτησε την «ποίηση της ήττας» διέγνωσε κάτι βαθύτερο πέρα από μια ιστορική αναλογία: μια εκκρεμότητα, ιστορική και μεταφυσική συνάμα, μια μόνιμη ενδιάμεση κατάσταση όπου ο πόλεμος δεν τελειώνει ποτέ, απλώς αλλάζει μορφή και ένταση.

Δεν είμαστε όμως μόνο μεσοπόλεμος. Είμαστε το κατσικάκι στον κρύο φούρνο της Κικής Δημουλά. Βελάζουμε επίμονα και βραχνά. «Σε ακούνε οι καλεσμένοι», λέει η ποιήτρια — κι αυτό αρκεί για να πάρεις απόσταση, δείχνοντας προς μια άλλου τύπου συμμετοχή και συνενοχή. Ο φούρνος δεν καίει ακόμη. Αλλά η σφαγή έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Το παγωμένο «χορτάρι η βοσκή τα κατσάβραχα» — ολόκληρη η ιστορία — βρίσκεται εκεί, μαζί μας και μέσα μας. Είμαστε εμείς. («Πάσχα στο φούρνο», από τη συλλογή Ενός λεπτού μαζί, 1998).

Αυτός είναι ο μεσοπόλεμος ως πολιτισμική συνθήκη. Όχι ως διάλειμμα ανάμεσα σε δύο γνωστές συγκρούσεις, αλλά ο κρύος φούρνος: η αδυναμία να κρίνεις αν βρίσκεσαι στο πριν ή στο μετά. Μέσα ή έξω απ’ τον φούρνο. Αν ο ίδιος ο φούρνος είσαι εσύ.

Το ’30 ήταν η τζαζ και η φτώχεια, η Βαϊμάρη και η ανεργία, ο σουρεαλισμός και ο εκκολαπτόμενος φασισμός. Σήμερα είναι το streaming και η επισφάλεια, τα memes και ο εθνικισμός, η τεχνητή νοημοσύνη και η νέα αποικιοκρατία. Η δομή επαναλαμβάνεται: ο πολιτισμός ανθεί ακριβώς εκεί όπου το σκοτάδι συσσωρεύεται, επειδή το σκοτάδι είμαστε εμείς.

Το ’30 χόρευαν ενώ η Ιστορία κυοφορούσε τη χειρότερη γέννα της. Σήμερα σκρολάρουμε — ίδια κίνηση, άλλο όργανο. «Ας πάμε λοιπόν κι απόψε, ας πάμε πάλι κάπου να χορέψουμε ή να σκοτωθούμε…» Ο Λεοντάρης δεν έδινε επιλογή. Κι είχε δίκιο: δεν είναι πλέον το ένα ή το άλλο. Είναι ταυτόχρονα. Και ίσως το ίδιο.

Και εδώ θα προσθέσω ένα οικογενειακό βίωμα. Οι δύο παππούδες μου, στα αντίπαλα στρατόπεδα του Εμφυλίου. Ο ένας στα βουνά του Γράμμου, ο άλλος στο Καϊμακτσαλάν. Την ίδια στιγμή. Κι ο πρώτος, κατεβαίνοντας στην Πελοπόννησο, να αντικρίζει εκστατικός το αδιανόητο: κόσμος που κάνει βόλτα στην παραλία, μέσα σε τεχνητό φως νυχτερινό. Μια άλλη Ελλάδα, ολωσδιόλου αδιάφορη για τα βουνά. Τρεις οι ταχύτητες λοιπόν, σε μία πάντοτε χώρα, σε μια στιγμή.

Αυτό είναι λοιπόν ο μεσοπόλεμος. Μια «πολιτισμική» πολυφωνία — ή καλύτερα: ένας κατακερματισμός.

Το νυχτερινό φως, η ανέμελη διασκέδαση, δεν είναι νίκη. Είναι άρνηση. Η ίδια η νεωτερικότητα που αρνείται να ακούσει τους ήχους από τον φούρνο. Πριν και μετά. Και το ίδιο συμβαίνει και σήμερα: χτίζουμε πολιτισμό πάνω ή πλάι σε μια παγωμένη σφαγή, ακούμε μουσική, ανεβάζουμε φωτογραφίες, συζητάμε για την αισθητική — ενώ κάπου αλλού, στην ίδια εποχή, στο ίδιο δίκτυο, η σφαγή συνεχίζεται. «Έχω σφαγή / την πλάθω σαν ψωμί / την περιφέρω / θα φουσκώσει», έγραφα στο «Η κηδεία της γιαγιάς ή πηγαίνοντας με το αστικό στο Νταχάου» (Το τριβείο του χρόνου, 2013).

Οι πολιτισμικές συνάφειες του μεσοπολέμου με το παρόν δεν είναι μόνο αισθητικές — η jazz και η electro, ο εξπρεσιονισμός και το deepfake. Είναι δομικές: η ίδια ανικανότητα να αντέξεις το κενό χωρίς να το γεμίζεις με θέαμα. Η ίδια αίσθηση ότι ο επόμενος κεραυνός είναι ήδη εδώ, κρυμμένος στο παρόν — κι ας μην το καταλαβαίνουμε.

«Ανίατα μεσοπόλεμος, σου λέω.» Ο Λεοντάρης το είπε. Το κατσικάκι της Δημουλά το ήξερε, το βίωσε στο ίδιο του το πετσί. Βελάζουμε κι εμείς, αρθρώνοντας, οι τάχα έναρθροι. Κι οι καλεσμένοι ακούνε. Οι καλεσμένοι εμείς.

Ήρθαν επίσκεψη οι Γεωργίου
κρατώντας ένα βόδι τεράστιο αγκαλιά
-αντί για λουλούδια ή γλυκά-
ακέφαλο, γδαρμένο
«ορίστε», «ευχαριστούμε»
«λιγάκι λερωθήκατε,
συμβαίνουν αυτά μα δεν πειράζει»
αναγκαστήκαμε να πούμε την αλήθεια
«το κρέας που έχετε στο στόμα σας
δεν είναι το παιδί σας»
«το υποπτευθήκαμε οφείλουμε να πούμε,
σηκώστε τώρα το κεφάλι σας, σειρά σας
πού είναι η γυναίκα σας, αναρωτιέστε;
λείπει η γυναίκα σας δεν είναι στην καρέκλα»
(«Το βόδι-δώρο», Η σάρκα των προσωρινών, 2015)

Ο Πέτρος Γκολίτσης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1978. Ποιήματα και δοκίμιά του έχουν μεταφραστεί σε δεκατέσσερις γλώσσες. Έχουν εκδοθεί δεκαοχτώ βιβλία του (ποίηση, δοκίμιο και μετάφραση), εκ των οποίων τέσσερα ξενόγλωσσα: Nagrizanje / Διάβρωση, μτφρ. Dragan Vitorović-Antonina Kostić (στα σερβοκροατικά), εκδ. Presing, Βελιγράδι, 2023, La carne de lo provisional, μτφρ. José Antonio Moreno Jurado (ισπανικά), εκδ. Padilla Libros, Seville, 2022, Привремена кожа-Солун после Одисеја, μτφρ. M. Puslojić  (σερβοκροατικά), YKC, Βelgrade, 2019, και το The flesh of the temporary, μτφρ. Y. Goumas (αγγλικά), εκδ. Romi, 2019.

Έχει βραβευτεί με το International Poetry Award Tudor Arghezi (2018) της Ένωσης Συγγραφέων της Ρουμανίας και με το International Poetry Prize Povelja Morave (2019) της Ένωσης Συγγραφέων της Σερβίας. Τιμήθηκε από την «Άνοιξη των ποιητών, Λαζαρέτ», στην Κυανή Ακτή της Γαλλίας (2023) και στο Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης “Ditët e Naimit” (Οι Ημέρες του Ναΐμ) στο Τέτοβο της Β. Μακεδονίας το 2025.

Τα ποιητικά του βιβλία είναι: Η μνήμη του χαρτιού, 2009, Το τριβείο του χρόνου, 2013, Η σάρκα των προσωρινών, 2015, Σκάζοντας κρέας, 2017, Σφαχτάρια στο λευκό, 2020, Ο εκδορέας του σκότους, 2023. Τα τρία τελευταία από τις εκδόσεις της Θράκας. Έχει ανθολογήσει με τον Βασίλη Βασιλικό σε τέσσερις τόμους την ποίησή μας (1796‒2021) (εκδ. Ρώμη, 2021, σσ. 1-1750).

(Εικόνα άρθρου: The Accomodations of Desire by Salvador Dali)