ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Δύο κείμενα του Αλέξανδρου Σχισμένου και του Παναγιώτη Καλυβίτη
Μετά το πρόσφατο αφιέρωμα του Parallaxi, «Μοιάζει όντως η σημερινή εποχή με το Μεσοπόλεμο;» (9/11/25), όπου ιστορικοί αναφέρθηκαν σε γεγονότα, πρόσωπα και καθεστώτα, η Θράκα κάνει ένα παρόμοιο αφιέρωμα όπου πανεπιστημιακοί, κριτικοί, λογοτέχνες και καλλιτέχνες εξετάζουν το ίδιο θέμα από πολιτισμική σκοπιά.
Θυμίζουμε πως, εκτός από τις τεράστιες μηντιακές και τεχνολογικές αλλαγές, ο Μεσοπόλεμος περιλάμβανε σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα (π. χ. γαλλικός υπερρεαλισμός, ελβετικό νταντά, σοβιετικός κονστρουκτιβισμός, γερμανική Βαϊμάρη, ιταλικός φουτουρισμός, αμερικανική αναγέννηση του Χάρλεμ, μεξικανική τοιχογραφία, βρετανικός μοντερνισμός, μεσογειακός κλασικισμός) καθώς και φιλοσοφικά ρεύματα (π. χ. πρώιμος υπαρξισμός, λογικός θετικισμός, δυτικός μαρξισμός, σχολή Φρανκφούρτης, αναλυτική φιλοσοφία, πολιτισμικός πεσιμισμός). Στο πλαίσιο αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να εξετάσουμε με ποιους τρόπους η λογοτεχνία, η τέχνη και η σκέψη του 21ου αιώνα συνομιλούν με αυτά τα κινήματα και ρεύματα.
Το αφιέρωμα επιμελούνται οι Βασίλης Λαμπρόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής της Νεοελληνικής Έδρας Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Michigan και η Αθηνά Ρώσσογλου, ερευνήτρια και ιστορικός.
Στο τρίτο μέρος του αφιερώματος παρουσιάζονται τα κείμενα του Αλέξανδρου Σχισμένου, Δρ. Φιλοσοφίας και Καθηγητή Ιστορίας και Φιλοσοφίας Θεάτρου στην ΑΣΔΤ Τεχνών Εκατό στο Ίδρυμα Μ. Κακογιάννης και του Παναγιώτη Καλυβίτη, σκηνοθέτη, θεατρικού συγγραφέα και ποιητή, με ενεργή ενασχόληση με την Ψυχανάλυση.
Ο δικός μας Μεσοπόλεμος
Του Αλέξανδρου Σχισμένου
Τι σημαίνει «Μεσοπόλεμος»; Για εμάς, πρόκειται για την περίοδο της Ευρωπαϊκής – κυρίως – και Αμερικανικής – δευτερευόντως – αλλά και διεθνούς – κατ’ (αποικιοκρατική) επέκταση – Ιστορίας ανάμεσα στον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μεταξύ του έτους 1918 και 1939. Το πρόβλημα βέβαια με τις περιγραφικές χρονολογήσεις που αποτελούν κοινωνικο-ιστορικούς προσδιορισμούς είναι ότι είναι ασταθείς, έναντι των τυποποιημένων χρονολογιών που συνιστούν αριθμητικούς καθορισμούς. Έτσι, ενώ ο καθιερωμένος διεθνώς «Μεσοπόλεμος» (Interbellum/Interwar period) λήγει τυπικά το 1918, για τον ελλαδικό και μεσανατολικό χώρο η πολεμική περιπέτεια συνεχίζεται μέχρι το 1922, ενώ για τον ασιατικό και αφρικανικό χώρο οι πολεμικές και εμφύλιες καταστροφές δεν παύουν κάτω από τη σιδηρά γροθιά της αποικιοκρατίας. Μα, υπό μία βαθύτερη έννοια, ο χαρακτηρισμός «Μεσοπόλεμος» μοιάζει ξανά σαν απειλητική προοικονομία ενός πιθανού μέλλοντος σαν θολό Κασσάνδρειο κάτοπτρο των κρίσεων της εποχής μας. Ήταν μια εποχή ποιητών που δεν εισακούστηκαν. Μήπως ομοιάζει στη δική μας;
Πράγματι, ενώ οι ιστορικές τομές ανάμεσα στο παρόν μας και το παρελθόν είναι ανυπέρβλητες – με κύρια την ψηφιακή οντολογική επανάσταση του διαδικτύου – οι ιστορικές συνέχειες πάλλονται με νέα επικαιρότητα, φωτίζοντας τις κοινές προβληματικές που μας ενώνουν με τις κρίσεις του 20ου αιώνα. Θα πρέπει να θεωρήσουμε αυτή την διαύγαση προειδοποιητική, γιατί ο Μεσοπόλεμος δεν ήταν μια παγωμένη περίοδος αλλά μια δυναμική διαδικασία πρωτοφανούς μαζικής κινητοποίησης των κοινωνιών που κορυφώθηκε στην ύψιστη σφαγή και το ύψιστο έγκλημα του κράτους έναντι της ανθρωπότητας, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπάρχουν σημεία που μοιάζουν να προοιωνίζουν παρόμοιου βάθους κοινωνικές κρίσεις, ενώ η Ευρώπη και ο κόσμος επανεξοπλίζεται. Άραγε βρισκόμαστε σε μια παρόμοια δυναμική κινητοποίηση; Τα κοινά σημεία είναι και τα πεδία όπου οι επιλογές μπορούν να διαφοροποιηθούν.
Στο τεχνολογικό πεδίο που συνέβησαν οι βαθύτερες ρήξεις σε σχέση με το παρελθόν στην λειτουργική-πρακτική διάσταση, διαπιστώνουμε και τις ισχυρότερες συνέχειες στην ποιητική-φαντασιακή διάσταση. Αυτό φανερώνει η επάνοδος της Τεχνοκρατίας ως τεχνικής εναλλακτικής στην πολιτική διακυβέρνηση. Ο καθηγητής Π. Νούτσος μας ενημερώνει ότι οι όροι τεχνοκρατία και τεχνοκράτες πρωτοεμφανίζονται στις ΗΠΑ κατά τον Μεσοπόλεμο όταν απέναντι στον κομμουνισμό και τον φιλελευθερισμό «προτάσσονται οι «τεχνοκράτες» ως ειδικοί για την επιτάχυνση της τεχνολογικής ανάπτυξης και την «ορθολογική» διαχείριση της καρποφορίας της» [Η Σοσιαλιστική Σκέψη στην Ελλάδα, τ.Γ’]. Σήμερα, έπειτα από την ψηφιακή οντολογική επανάσταση, η τεχνοκρατία δεν προβάλλει μονάχα ως θεωρητική εναλλακτική, μα υλοποιείται μέσα από τη μεταβίβαση αυξανόμενων παραγωγικών και κυβερνητικών μηχανισμών και λειτουργιών στα ψηφιακή συστήματα και ιδιαιτέρως σε συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης. Η επιτάχυνση αυτής της μετάβασης αναζωπυρώνει το τεχνοκρατικό φαντασιακό ως συμπλήρωμα της αυταρχικής ολιγαρχίας σε πρωτόγνωρη κλίμακα χωρίς ουσιαστική αμφισβήτηση.
Θα λέγαμε πως η ψηφιακή τεχνοκρατία αποτελεί την κορύφωση του καπιταλιστικού φαντασιακού της τεχνικής ορθολογικής κυριαρχίας επί της φύσης και της κοινωνίας και, ως τέτοια, πυλώνα της Ψηφιακής Βαρβαρότητας που απειλεί τον κοινωνικο-ιστορικό ορίζοντα. Η ένταση του τεχνοκρατικού φαντασιακού οξύνει όλες τις κρίσεις που σημαδεύουν την Ανθρωπόκαινο: την οικολογική καταστροφή, την κοινωνική αποσύνθεση, την σημασιακή ασημαντότητα και την υποκειμενική αλλοτρίωση.
Σε αυτό το πεδίο όμως το μέλλον είναι ανοιχτό. Οι προϋποθέσεις υπάρχουν για έναν Δημοκρατικό Τεχνοσκεπτικισμό που θα βασίζεται στον Ψηφιακό Ανθρωπισμό, την κοινωνική οικολογία και τη δημοκρατική διακυβέρνηση είναι εξίσου ανοιχτές. Ωστόσο, απέναντι στη συστημική δυναμική απαιτούν μία διαφορετικού τύπου κοινωνική κινητοποίηση και ανακλαστική κριτική συνείδηση.
Ασφαλώς πρόκειται για μία μάχη πολιτική, στο πολιτικό διακύβευμα «αυτονομία ή βαρβαρότητα».
Τα σημεία θραύσης του αναπτυσσόμενου τεχνο-καπιταλιστικού συμπλέγματος βρίσκονται στα όρια του ψηφιακού φαντασιακού. Στην ενσώματη συνύπαρξη των ανθρώπων, στη συλλογική διαβούλευση, στον κοινό δημόσιο χώρο και χρόνο, στους κοινωνικούς αγώνες για χειραφέτηση, στην ελάχιστη ποιητική χειρονομία. Στο ποιητικό φαντασιακό της αυτονομίας.
Έχουμε ένα ρητό πλεονέκτημα έναντι του παρελθόντος. Γνωρίζουμε τι επακολούθησε το Μεσοπόλεμο.
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Ο Αλέξανδρος Σχισμένος είναι δρ. Φιλοσοφίας και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο ΑΠΘ. Διδάσκει Ιστορία και Φιλοσοφία Θεάτρου στην ΑΣΔΤ Τεχνών Εκατό στο Ιδρυμα Μ. Κακογιάννης. Το τελευταίο του βιβλίο «Τεχνολογία και Βαρβαρότητα: Κριτική της Τεχνητής Νοημοσύνης» κυκλοφορεί από τις εκδ. Athens School.
Τρανς, ο σωσίας
Γράφει ο Παναγιώτης Καλυβίτης
Ο Σωσίας είναι ένας ανοίκειος προάγγελος θανάτου. Πρόκειται για ένα φαινόμενο όπου μόνο το ίδιο το υποκείμενο μπορεί να δει τον Σωσία του, ένας αναδιπλασιασμός του εαυτού που προκαλεί φοβερό άγχος, ο οποίος αποτελεί μέρος του φαντασιακού του. Εμφανίζεται κάνοντας τα πιο αδιανόητα, απωθημένα, απονενοημένα πράγματα. Κάποια στιγμή η παρουσία του γίνεται τόσο αφόρητη, ώστε προκειμένου να λυτρωθεί τον σκοτώνει, σκοτώνοντας έτσι τον βαθύτερό του εαυτό. Δηλαδή αυτοκτονεί.
Τελευταία, όλο και πιο συχνά ο Μεσοπόλεμος εμφανίζεται μπροστά μας. Οικείος ως ιστορικότητα, ωστόσο ο τρόπος που κοιταζόμαστε έχει κάτι που μας αγχώνει, κάτι ανοίκειο. Οι ιστορικοί μιλάνε για παράδειγμα προς αποφυγή. Οι ομοιότητες ανατριχιαστικές. Αναθεωρητισμός, γεωπολιτική ρευστότητα, άνοδος των εθνικισμών παγκοσμίως, φασιστικές πρακτικές χωρίς προσχήματα, κοινωνικές αναταραχές, περιθωριοποιημένα στρώματα, συγκεντρωτισμός, ανασφάλεια, ενεργά πολεμικά μέτωπα. Ο Μεσοπόλεμος ξεπηδά διαρκώς στον καθρέφτη μας. Οι δύο εποχές κοιτάζονται. Το δέρμα τους είναι trans. Tο τρανς είναι η κυρίαρχη συμβολική διατομή, είναι αυτό που καθορίζει τις πιο απρόβλεπτες, ανατρεπτικές εξελίξεις. H σημερινή συγκυρία δεν έχει κανένα έλεγχο, βρίσκεται σε συμβιωτική ένταση με το τρανς, με τα transitions, σε όλους τους τομείς, σε όλες τις εκφάνσεις.
Tο τρανς, το transition, η μετάβαση λειτουργεί ως οργανωτική αρχή της ρήξης. Της ρήξης με το παλιό. Και της μετάβασης στο καινούργιο. Κοιτάζονται πάλι στα μάτια. Είναι οι εποχές των μεταβάσεων.
Είναι σαφές ότι τότε, παρά τους κινδύνους, υπήρχε μια ελπίδα. Μέσα στο πνεύμα και τη διαρκή αναζωπύρωση αναθεωρητισμών, ο φιλοσοφικός και επιστημονικός λόγος είχαν υποστρώσεις οπτιμισμού και αισιοδοξίας. Τα περισσότερα από τα σπουδαία καλλιτεχνικά ρεύματα ξεπήδησαν εκείνη την περίοδο, διαρρηγνύοντας τη συνέχεια με την τέχνη του παρελθόντος. Στη βάση τους υπήρχε η εναντίωση και η διαμαρτυρία, διαπνέονταν από τη ρητορική της κριτικής και συντάχθηκαν απέναντι από τον θετικισμό. Η εμπειρία του θανάτου και της αθλιότητας, η ηθική κατάρρευση και η υποκρισία ήταν οι γενεσιουργοί παράγοντες του πολιτιστικού γίγνεσθαι, το οποίο, παρότι ετερογενές και διαλυμένο, αποτέλεσε ένα από τα πιο πλούσια και φλογισμένα καλλιτεχνικά τοπόσημα.
Στην εποχή μας, κατά αντιστοιχία, η σύγχρονη τέχνη διασχίζει το όριο του Ωραίου μέσα στο οποίο είχαν περιχαρακωθεί τα αντικείμενα τέχνης, δημιουργώντας ένα μεθοδολογικό ορόσημο, μεταλλάσσοντας έτσι ριζικά τη λειτουργία και τις τροπικότητες της τέχνης. Το δίπολο ενοποίηση-εξιδανίκευση είχε παγιωθεί. Η τέχνη αντιστέκεται πλέον σε κάθε προσπάθεια μεταμόρφωσης σε συνεπές σύνολο, αφήνοντας πίσω το νόημα που διευθετούσε η αναπαραστασιμότητα. Το αντικείμενο τέχνης δεν σχετίζεται πλέον μεταφορικά με το νόημα και συνεπώς δεν έρχεται σε ρήξη με την πραγματικότητα. Είναι πραγματικό. Το αντικείμενο μπορεί να είναι το σώμα του καλλιτέχνη και η διεργασία την οποία υφίσταται, όπως επίσης η υποκειμενικότητά του. Η περίπτωση της Μαρίνας Αμπράμοβιτς είναι χαρακτηριστική.
Τέλος, και εδώ είναι ίσως που ενδημεί μια ανησυχαστική εγγύτητα, είναι η σύγκλιση μεταξύ πραγματικότητας και εικονικότητας. Το τετράποδο: AI, αλγόριθμος, προπαγάνδα, γεωπολιτική, διασαλεύει τη δυνατότητα εμπειρίας μιας πραγματικότητας. Πολύ εύστοχα ο Μπωντριγιάρ λέει ότι η ψηφιακή πληροφορία “αντί να παράγει νόημα, σκηνοθετεί το νόημα” καταργώντας με αυτή την έννοια το πραγματικό. Βρισκόμαστε ήδη στην επικράτεια του Trans – humanism.
Ο υποψήφιος για Νόμπελ Ειρήνης μάς καθησυχάζει πανηγυρικά: “Absolute Resolve”-κάτι που μπορεί να σχετίζεται με την επιθυμία για αφανισμό του πραγματικού από το αντίγραφό του. Κάτι σαν σωσίας. Ένας προάγγελος θανάτου.
Βιογραφικό
Ο Παναγιώτης Καλυβίτης είναι απόφοιτος του Παντείου Πανεπιστημίου. Σπούδασε θέατρο στην Αθήνα και ακολούθησαν μεταπτυχιακές σπουδές στο Λονδίνο (Royal Holloway University of London, MA, Department of Drama and Theatre, pathway Playwriting) και εν συνεχεία στη Νέα Υόρκη στο SITI Company (the Viewpoint System & Suzuki Actors’ Training). Ασχολείται με την Ψυχανάλυση (Λακανικός προσανατολισμός). Είναι πιστοποιημένο μέλος της Ελληνικής Εταιρίας Συμβουλευτικής. Έχει εκπαιδευτεί στο Κέντρο Ψυχαναλυτικών Ερευνών της Αθήνας, στο οποίο δραστηριοποιείται ενεργά σε διαλέξεις, ημερίδες, σεμινάρια, κλινικές βραδιές, εργαστήρια, καρτέλ, εποπτείες. Το πρόγραμμα του Κέντρου Ψυχαναλυτικών Ερευνών είναι εμπνευσμένο από το έργο της Section Clinique, της κλινικής διδασκαλίας η οποία ξεκίνησε την δεκαετία του ’70 στο Τμήμα Ψυχανάλυσης που ίδρυσε ο Jacques Lacan στο πανεπιστήμιο Paris VIII. Είναι αριστούχος απόφοιτος του τριετούς προγράμματος μετεκπαίδευσης Ψυχαναλυτική και Ψυχοδυναμική Συμβουλευτική Προσέγγιση, Τομέας Ψυχολογίας, CPS Arts & Psychotherapy. Σκηνοθετεί παραστάσεις και γράφει θεατρικά έργα και ποίηση. Βραβεύτηκε με το Κρατικό Βραβείο για το θεατρικό έργο «Οι βελόνες της νεραντζιάς» (εκδόσεις Σοκόλη) για το 2020. «Ο Ιονέσκο παραφυλάει στην πόρτα Ιανουάλις» είναι η πρώτη του ποιητική συλλογή (εκδ. Θράκα). Από 26 Ιανουαρίου μέχρι 17 Μαρτίου ανεβαίνει η παράσταση του έργου «Οι βελόνες της νεραντζιάς» σε σκηνοθεσία της Δήμητρας Δερμιτζάκη, με την επιχορήγηση του Υπουργείου Πολιτισμού, στην κεντρική σκηνή του ΠΛΥΦΑ.
