Μετά το πρόσφατο αφιέρωμα του Parallaxi, «Μοιάζει όντως η σημερινή εποχή με το Μεσοπόλεμο;» (9/11/25), όπου ιστορικοί αναφέρθηκαν σε γεγονότα, πρόσωπα και καθεστώτα, η Θράκα κάνει ένα παρόμοιο αφιέρωμα όπου πανεπιστημιακοί, κριτικοί, λογοτέχνες και καλλιτέχνες εξετάζουν το ίδιο θέμα από πολιτισμική σκοπιά.
Θυμίζουμε πως, εκτός από τις τεράστιες μηντιακές και τεχνολογικές αλλαγές, ο Μεσοπόλεμος περιλάμβανε σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα (π. χ. γαλλικός υπερρεαλισμός, ελβετικό νταντά, σοβιετικός κονστρουκτιβισμός, γερμανική Βαϊμάρη, ιταλικός φουτουρισμός, αμερικανική αναγέννηση του Χάρλεμ, μεξικανική τοιχογραφία, βρετανικός μοντερνισμός, μεσογειακός κλασικισμός) καθώς και φιλοσοφικά ρεύματα (π. χ. πρώιμος υπαρξισμός, λογικός θετικισμός, δυτικός μαρξισμός, σχολή Φρανκφούρτης, αναλυτική φιλοσοφία, πολιτισμικός πεσιμισμός). Στο πλαίσιο αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να να εξετάσουμε με ποιους τρόπους η λογοτεχνία, η τέχνη και η σκέψη του 21ου αιώνα συνομιλούν με αυτά τα κινήματα και ρεύματα.
Το αφιέρωμα επιμελούνται οι Βασίλης Λαμπρόπουλος,Ομότιμος Καθηγητής της Νεοελληνικής Έδρας Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Michigan και Αθηνά Ρώσσογλου, ερευνήτρια και ιστορικός.
Στο πρώτο μέρος του αφιερώματος παρουσιάζονται τα κείμενα της Βάλιας Τσάιτα Τσιλιμένη, Επίκουρης Καθηγήτριας στο Τμήμα Νέων Ελληνικών του Πανεπιστημίου της Γενεύης, και του Γιώργου Τζιρτζιλάκη, Ομότιμου Καθηγητή του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και καλλιτεχνικού σύμβουλου του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ”.
Η ποίηση στα χρόνια του Μεσοπολέμου: μετάγγιση αξιών μεταξύ δύο εποχών
Γράφει η Βάλια Τσάιτα-Τσιλιμένη
Ένα από τα πρώτα και βασικά πράγματα που αποπνέει στους παρατηρητές της η περίοδος του Μεσοπολέμου είναι η πολυδιάστατη παρουσία του σκοταδιού, στοιχείο το οποίο μοιάζει να χαρακτηρίζει το σύνολο της εποχής εκείνης και προκύπτει σίγουρα από τις ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που πλαισιώνουν τη δράση της. Αυτή η διαπίστωση έδωσε κατ’ εξακολούθηση, σε ερευνητές, ιστορικούς, κά, την εντύπωση πως «ελάσσων» σημαίνει «αδύναμος», πως η χαμηλή φωνή των ποιητών του Μεσοπολέμου, η στραμμένη στον εσωτερικό κόσμο και στο κάθε αδύναμο πλάσμα – ακόμα και άψυχο – του κόσμου αυτού ισούται με έλλειψη ιδανικών και παραίτηση, με λατρεία του παρελθόντος και ήττα. Για καιρό, σημαντικά θεματικά, πολιτιστικά, ανθρωπιστικά κά κεφάλαια της εποχής του Μεσοπολέμου μετρούνταν στην κλίμακα της ήττας ορίζοντάς την ως βασική προϋπόθεση κατανόησης του καιρού εκείνου και των τάσεων που τον διέπουν. Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα αναδεικνύει πως η έντονη παρουσία του σκοταδιού αποτέλεσε το τέλειο πρόσχημα ή ακόμα και περιβάλλον έτσι ώστε να στραφεί το ενδιαφέρον του ατόμου στον ενδότερο εαυτό του ίδιου και του κόσμου, ν’ αναμετρηθεί το υποκείμενο με το χάος (με την ευρύτερη έννοια κι όχι την αμιγώς αρνητική του εκδοχή), να τολμήσει να κοιτάξει κατάματα τις συνθήκες ανάδειξής του σε κοινωνικό πλαίσιο, ν’ αντιπαλέψει με ό,τι σκορπά γύρω του τον θάνατο περιθωριοποιώντας τις βαθύτερες αξίες του ανθρώπου.
Η βαθιά αυτή επίγνωση της αναμέτρησης με τη δυσκολία, η τόλμη του ποιητικού κυρίως υποκειμένου να κάνει το βίωμα τέχνη, η σημασία και ο ρόλος του σκοταδιού στην αναζήτηση και τελικά στην – από την αρχή – επινόηση της προσωπικής, σ’ ένα πρώτο επίπεδο, ταυτότητας, διαφαίνεται καθαρά στους στίχους της εποχής: Ψυχή μου, του άσωτου καημού παιδί, σαν ποια προσμένεις/ γαλανή μέρα να διαβεί, μαζί της να σε πάρει;/ Κάτω απ’ το φως δε θα μπορείς τα όνειρα ν’ ανασταίνεις,/θα σβήσει η ωραία φλόγα σου και θα σου μείνει η χάρη (Μ. Πολυδούρη, Πεπρωμένο, 1923). Έχοντας, επομένως, ως οδηγό τη σημασία του σκοταδιού στην ορατότητα των πραγμάτων, η λεγόμενη « γενιά του 1920 » στην Ελλάδα στήνει μια ποιητική της αντι-ταυτότητας (σφυρηλατημένης ως αντίδραση), εισάγει μια σειρά από αντι-ήρωες που δεν ακολουθούν πια προϋποθέσεις εθνικών και συλλογικών οραμάτων, αλλά συντάσσονται στην υπηρεσία του ελάχιστου, κάνουν την ποίηση μέσο επαναδιαχείρισης και επανεπινόησης του κόσμου με βασικά εργαλεία της την εξομολόγηση και την αφήγηση του εαυτού.
Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο συναντιούνται, κατά τη γνώμη μου, οι δύο εποχές : στο ζοφερό περιβάλλον της πολυεπίπεδης κρίσης που χαρακτηρίζει την Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες, ο σύγχρονος άνθρωπος ξαναδιαβάζει τα κείμενα του μεσοπολέμου (τα περισσότερα από τα οποία έχουν επανεκδοθεί πρόσφατα – διόλου τυχαίο άλλωστε αυτό), εμπνέεται και κυρίως διαλέγεται με το χάος, το σκοτάδι, το κρυμμένο, το βαθύτερα πολύτιμο που διέπει την ύπαρξή του, δίχως το οποίο αδυνατεί να επιλέξει τις μορφές εκείνες της εξουσίας που ο ίδιος επιθυμεί να τον πλαισιώνουν κοινωνικά και πολιτιστικά (για να θυμηθούμε και την J. Butler στο βιβλίο της Λογοδοτώντας για τον εαυτό). Η πολιτικοκοινωνική κρίση του σήμερα σηματοδοτεί μια βαθύτερη ανάγκη γι’ αλλαγή, έναν συναγερμό επαναδιαμόρφωσης της νόρμας. Το σκοτάδι στο μεσοπόλεμο ανακουφίζει απομακρύνοντας τον θόρυβο των στρατευμένων συλλογικοτήτων και επιτρέπει μια εκ βαθέων συνάντηση με ό,τι ουσιώδες μπορεί ν’ αφορά την ανθρωπινότητα.
Η Βάλια Τσάιτα-Τσιλιμένη γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Διδάσκει λογοτεχνία, γλώσσα και μετάφραση στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης όπου εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή πάνω σε θέματα ταυτότητας, κοινωνικής κριτικής και λογοτεχνικής γραφής στη λεγόμενη « γενιά του 1920 » στην Ελλάδα. Το μεταπτυχιακό της δίπλωμα (Master II) το απέκτησε από το Πανεπιστήμιο της Σορβώνης στο Παρίσι (Paris-Sorbonne IV) όπου δούλεψε πάνω στο συγκριτικό θέμα: «Όψεις του έργου του ποιητή Κώστα Ουράνη σε σύγκριση με τα «Άνθη του Κακού» του Baudelaire ». Σπούδασε Ελληνική Φιλολογία (ΜΝΕΣ) στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ. Πέρα από τα ακαδημαϊκά της καθήκοντα, ασχολείται με την Ποίηση, τη Μετάφραση και τη Φωτογραφία. Η πρώτη της ποιητική συλλογή με τίτλο « Άγρια Χόρτα » κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κίχλη (Ιούλιος 2017). Η δεύτερη ποιητική της συλλογή με τίτλο « Είδη πρώτης ανάγκης » κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Κίχλη το 2023.
Imago agens
Γράφει ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης
Το να περιγράψει κανείς τη σχέση που έχει η σύγχρονη κουλτούρα μ’ εκείνη του
μεσοπολέμου, μοιάζει με την περιγραφή της σχέσης ενός γιού ή μιας κόρης με τον
πατέρα τους. Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για μια δοκιμασία. Ενώ έχουμε την
αίσθηση ότι η σχέση αυτή κυκλοφορεί παντού μέσα μας, μας πλημυρίζει,
δυσκολευόμαστε να τη συγκροτήσουμε σε λόγο, να της προσδώσουμε αφηγηματική
μορφή και λογοθετικό νόημα. Ίσως, βέβαια, μια τέτοια δυσκολία να είναι ήδη ένας
πρώτος ορισμός αυτής της σχέσης, που μας πηγαίνει κοντά στον τρόπο με τον οποίο
ο Wittgenstein όρισε το «μυστικό στοιχείο» (das Mystische): δε μπορεί να λεχθεί,
μπορεί όμως να δειχθεί.
Πηγαίνοντας, λοιπόν, χθες το απόγευμα για πρώτη φορά στο σπίτι του Σάκη, στην
οδό Σέκερη πάνω από την Γκαλερί Crux, είδα σ’ ένα τοίχο του καθιστικού ένα σχέδιο
μεγάλου σχήματος του ζωγράφου Βαγγέλη Γκόκα, όπου η αδιαχώριστη αυτή σχέση
κρυσταλλώθηκε στα μάτια μου με παραδειγματικό τρόπο. Ένα σημειωτικό
θραύσμα, μια ενεργή εικόνα, που άνετα μπορούμε να αποκαλέσουμε μ’ έναν όρο
της αρχαίας ρητορικής που αγάπησαν οι μαθητές του Aby Warburg: «εικόνα που
δρα», «imago agens».1 Δηλαδή μια «ζωηρή εικόνα» που μου προσέφερε μια
πρώτης τάξεως δυνατότητα να συγκροτήσω τη σκέψη μου μέσα από αυτήν. Η
συνεργάτης του Σάκη, η Μυρτώ, συμπλήρωσε με ακρίβεια τον τίτλο και τα
υπόλοιπα στοιχεία του έργου: German Officer, 2019, διαστάσεις: 1.45×1.00 εκ,
υλικά: κάρβουνο σε χαρτί.
Από τη στιγμή εκείνη δεν μπορώ να διαχωρίσω τη σχέση της σύγχρονης κουλτούρας
με τον μεσοπόλεμο από τον German Officer του Βαγγέλη Γκόκα. Και επειδή μιλάμε
για μεσοπόλεμο, δεν πρόκειται για ένα έργο που σχετίζεται με την έξαψη των
καλλιτεχνικών πρωτοποριών, αλλά μ’ εκείνο που βρίσκεται στον πυρήνα τους, την
παράδοση του ρομαντισμού.
Τι απεικονίζεται εδώ; Ένας Γερμανός αξιωματικός —όπως ορίζει ο τίτλος του
καλλιτέχνη— χωρίς διακριτικά, του οποίου το πρόσωπο μας κοιτά χωρίς να μπορεί
να σχηματιστεί με ακρίβεια: τείνει να αποπροσωποποιηθεί χωρίς, όμως, ούτε αυτό
να συμβαίνει. Το μισό του πρόσωπο μοιάζει διακριτό —θλιβερό, τρομαγμένο,
αποσβολωμένο, με βλέμμα θολό, εξαντλημένο— ενώ το άλλο μισό σβήνει,
διαφεύγει στα σκοτεινά στίγματα του φόντου. Η ίδια τραυματική ασάφεια
μοιράζεται και στα χέρια του.
Αν, λοιπόν, η εικόνα αυτή αποτελεί μια τέλεια μεταφορά της σχέσης μας με το
μεσοπόλεμο, είναι επειδή στοιχειώνει το βλέμμα μας παραμένοντας ασταθής,
διαφεύγουσα, χωρίς ποτέ να μπορέσουμε να τη δούμε με σαφήνεια.
Αυτό είναι το πιο κρίσιμο σημείο της ποιητικής του έργου: δεν εκθέτει μόνο αλλά
και κρύβει, δεν αποκαλύπτει αλλά διατηρεί το απαραβίαστο, δεν είναι μόνο μια
οδός πρόσβασης στο «μυστικό στοιχείο» μιας εποχής, αλλά και μια μαρτυρία για
την απροσπέλαστη φύση του. Και αυτό τη στιγμή που ο «αναχρονισμός» του
μεσοπολέμου είναι σήμερα ένα κρίσιμο κλειδί για την κατανόηση παρόντος. Ο German Officer αναδεικνύει την θολή, τραυματική και φασματική αναπαράσταση
όχι ως σύγχυση αλλά ως ερμηνευτική θέση και στάση. Θα έλεγα μάλιστα ότι την
«ενισχύει» και την εντείνει, στο βαθμό που την καθιστά υπαρξιακή συνθήκη, που
αποκτά, θαρρείς, οντολογικό πάχος.
Είμαστε ικανοί να διακρίνουμε μέσα από αυτήν την αστάθεια και το μούχρωμα
έναν τόπο νοήματος; Μπορούμε να θεωρήσουμε αυτήν τη στριφνή και δύσκολη
συνθήκη ως μια ευκαιρία για να επαναφέρουμε σημαντικά ερωτήματα, όχι μόνο για
την σχέση της σύγχρονης κουλτούρας με τον μεσοπόλεμο, αλλά και για τις
σύγχρονες δημιουργικές πρακτικές και την ίδια την ύπαρξή μας στον κόσμο;
1. Frances A. Yates, Η τέχνη της μνήμης, μτφρ. Άρης Μπερλής, Μορφωτικό Ίδρυμα
Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2012, σ. 28.
Ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης είναι αρχιτέκτονας, θεωρητικός και επιμελητής εκθέσεων που τα ενδιαφέροντά του κινούνται στην πολική ταλάντευση μεταξύ αρχιτεκτονικής και σύγχρονης τέχνης. Είναι ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και καλλιτεχνικός σύμβουλος του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ. Πρωτοδημοσίεσε με τη φιλομάθεια του αμύητου στο περιοδικό Το Δέντρο, υπήρξε συνεκδότης του περιοδικού σεσοφισμένης αρχιτεκτονικής Το Τεύχος (1989-1992), για να αφοσιωθεί στην ανεκπλήρωτη
διάσταση της γνώσης στην πανεπιστημιακή διδασκαλία, στην επιμέλεια εκθέσεων, εκδόσεων και μονογραφιών. Από τις εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορεί το βιβλίο του Υπο-νεωτερικότητα και εργασία του πένθους: Η επήρεια της κρίσης στη σύγχρονη ελληνική κουλτούρα.
