ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Δύο κείμενα της Δήμητρας Τζανάκη και της Πέννυς Μηλιά
Μετά το πρόσφατο αφιέρωμα του Parallaxi, «Μοιάζει όντως η σημερινή εποχή με το Μεσοπόλεμο;» (9/11/25), όπου ιστορικοί αναφέρθηκαν σε γεγονότα, πρόσωπα και καθεστώτα, η Θράκα κάνει ένα παρόμοιο αφιέρωμα όπου πανεπιστημιακοί, κριτικοί, λογοτέχνες και καλλιτέχνες εξετάζουν το ίδιο θέμα από πολιτισμική σκοπιά.
Θυμίζουμε πως, εκτός από τις τεράστιες μηντιακές και τεχνολογικές αλλαγές, ο Μεσοπόλεμος περιλάμβανε σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα (π. χ. γαλλικός υπερρεαλισμός, ελβετικό νταντά, σοβιετικός κονστρουκτιβισμός, γερμανική Βαϊμάρη, ιταλικός φουτουρισμός, αμερικανική αναγέννηση του Χάρλεμ, μεξικανική τοιχογραφία, βρετανικός μοντερνισμός, μεσογειακός κλασικισμός) καθώς και φιλοσοφικά ρεύματα (π. χ. πρώιμος υπαρξισμός, λογικός θετικισμός, δυτικός μαρξισμός, σχολή Φρανκφούρτης, αναλυτική φιλοσοφία, πολιτισμικός πεσιμισμός). Στο πλαίσιο αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να εξετάσουμε με ποιους τρόπους η λογοτεχνία, η τέχνη και η σκέψη του 21ου αιώνα συνομιλούν με αυτά τα κινήματα και ρεύματα.
Το αφιέρωμα επιμελούνται οι Βασίλης Λαμπρόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής της Νεοελληνικής Έδρας Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Michigan και η Αθηνά Ρώσσογλου, ερευνήτρια και ιστορικός.
Στο όγδοο μέρος του αφιερώματος παρουσιάζονται τα κείμενα της Δήμητρας Τζανάκη, Επίκουρης Καθηγήτριας Κοινωνιολογίας του Φύλου στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, και της Πέννυς Μηλιά, ποιήτριας, θεατρικής συγγραφέα και performer.
Ανίατα επαναστατικοί – χορεύοντας ενάντια στην αποικιο-πατριαρχία
Γράφει η Δήμητρα Τζανάκη
«Είμαστε μεσοπόλεμος, σου λέω, ανίατα μεσοπόλεμος… Ας πάμε λοιπόν κι απόψε, ας πάμε πάλι κάπου να χορέψουμε ή να σκοτωθούμε». Ωστόσο, το «να χορέψουμε ή να σκοτωθούμε» δεν συνιστά απλώς μια ποιητική έκφραση του Βύρωνα Λεοντάρη στην ποιητική συλλογή Ψυχοστασία (1972). Οργανώνεται ως μορφή αντίστασης μέσα από την ίδια την ηδονή του χορού ή του θανάτου, φέρνοντας το νήμα πριν ο Μεσοπόλεμος γίνει ένα δεύτερο πετσί μας, σε αυτό που ορίστηκε ως πολιτισμός μετά το 1923. Μια πολιτισμική ειρήνη που δεν περιορίζεται στο σώμα, αλλά επεκτείνεται, με όρους μιας διεθνούς οικουμενικότητας, στην ψυχή, στη μνήμη, αλλά και στο ίδιο το potentia 1 .
Εκεί όπου η ικανότητα — προτού ακόμη έρθουν οι λέξεις — να φανταστείς τον εαυτό σου αλλιώς ή να τολμήσεις να σταθείς έξω από το δυτικό πολιτισμικό πλαίσιο της ορθής, ηγεμονικής ηδονής υπάρχει ως δυνατότητα, μέχρις ότου η εξουσία της ανδρωπότητας τη μετατρέψει σε παθολογία, απόκλιση και απειλή προς διαχείριση. Η αντίσταση είναι είτε ο χορός είτε ο θάνατος, μια και τα δύο γειτνιάζουν με την αναπνοή του ανυπάκουου potentia. Στην ιστορική περίοδο κατά την οποία χαράχθηκε η αποικιακότητα της πετρελαϊκής εξουσίας, η ειρήνη που ακολούθησε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική Καταστροφή δεν υπήρξε απλώς μια οικονομική ή γεωπολιτική αναδιάταξη, αλλά μια βιοπολιτική επανεγγραφή του ίδιου του potentia, με όρους πολιτισμού. Μια επανεγγραφή που ήρθε να διασφαλίσει έναν συνεχή εμφύλιο, με όρους μιας διεθνούς ευγονικής λογικής, η οποία, μέσω τεχνολογικών και διοικητικών μηχανισμών των «ανεπτυγμένων» πάνω στους «υπανάπτυκτους», μετατρέπει το potentia σε ένα προδιαγεγραμμένο ευγονικό κοινωνικό potential, με όρους ανθρωποκομίας των πιο ανθεκτικών πολιτισμικά, προς τον αφανισμό του άλλου.
Ο Έλληνας παιδίατρος Κωνσταντίνος Χαριτάκης, τμηματάρχης και διοικητής του Υπουργείου Υγιεινής κατά την περίοδο 1922–1942, επί κυβέρνησης Βενιζέλου, κύριος συνεργάτης της Κοινωνίας των Εθνών και με χρηματοδότηση του Ινστιτούτου Ροκφέλερ, μιλούσε — όπως και πολλοί ειδικοί της εποχής — για «νοσοανθρωπολογικά» αίτια, τα οποία η ανθρωποκομία όφειλε να ξεριζώσει επιστημονικά, όχι μέσω της βίας, αλλά μέσω του εκπολιτισμού. Έπειτα από περιοδείες σε νοσοκομεία του Παρισιού, της Δρέσδης, της Βιέννης και της Πράγας, υπογράμμιζε ότι το γενετήσιο ένστικτο παρέμενε «τόσον τυφλόν όσον εις τους πρωτογενείς καιρούς» και ότι οδηγούσε «εις τον εκφυλισμόν και την εκμηδένισιν της φυλής». Ως αποτέλεσμα, την επαύριο της καταστροφής και ακολουθώντας το δυτικό πρότυπο της ηθικής ευγονικής, τα κρατικά άσυλα, οι φυλακές και το κρατικό ψυχιατρείο γέμισαν από «μη ανεπτυγμένες» και ηθικά παρανοϊκές ζωές, εντός των συνόρων, σε μια προσπάθεια καλλιέργειας ενός πολιτισμένου, ορθού κοινωνικού potential για τα κατώτερα και ανυπάκουα στρώματα. Παράλληλα, στα σχολεία, οι κλίμακες μέτρησης της ηθικής νοημοσύνης και τα εκλαϊκευμένα εγχειρίδια σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, καλούνταν να διαμορφώσουν ένα και μοναδικό potential, ακόμη και σε επίπεδο φαντασίας, με όρους του Οιδίποδα — και, κυρίως, να σιγήσουν φωνές όπως εκείνη της Λίλης Μπέτσικα, που κατέληγε να γράφει:
Κόσμε, τι κοιτάς; Ψηλότερα
έχτισα εκκλησιές καινούργιες
που ’χουν λειτουργούς τρανότερους
τ’ Όμορφο και την Αλήθεια.
Έκφυλη, μεγάλη κ’ έκφυλη,
το σταυρό σου κάμε, κόσμε,
κι όλα τα ιερά σ’ τα πάτησα
κι όλα σου τα παραμύθια.
Το ποίημα, ωστόσο, γραμμένο πάντα σε εποχές ενός Μεσοπολέμου — αν και το «Μέσο» είναι ένα ψευδοαφήγημα ειρήνης —, δεν είναι εκείνο που φοβήθηκε· εκείνη που φοβήθηκε, όπως και σε όλη την εποχή του πετρο-κρατικο-επιχειρηματικού ολοκληρωτισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας, ήταν και είναι η εξουσία, απέναντι στις αμέτρητες επιθυμίες των τρανς, των ίντερσεξ, των ανάπηρων, των ανυπάκουων, των θηλυκοτήτων που διώχθηκαν στο Χάρλεμ, του κινήματος Dada, του ανυπάκουου Παγκόσμιου Νότου· όλων εκείνων που κατόρθωσαν να εξεγερθούν εντός και εκτός των φυλακών και των ασύλων, εντός και εκτός των συνόρων αυτής της potential ανδρωπότητας. Σώματα, μνήμες και επιθυμίες που καίνε τα χαρτιά και τις ταυτότητες που τους επιβλήθηκαν από τον δυτικό, λευκό, ειδικό αποικιοκράτη· που αρνούνται την πλήρη αναγνωσιμότητα και, μέσα από την αδιαφάνεια, τη φροντίδα και την αλληλεγγύη, διεκδικούν μια ζωή αλλά και μια γνώση που δεν μετρά, αλλά αφήνει χώρο για το άρρητο, το άτυπο και το αμέτρητο. Και μαζί τους μας θυμίζουν ότι, αν κάτι έσωσε τη ζωή στο Μεγάλο Πέρασμα των κοινοτήτων, δεν ήταν η προσαρμογή ούτε η υπακοή στην τεχνητή νοημοσύνη του Οιδίποδα, αλλά ο χορός και ο θάνατος, η κοινότητα — η συνάντηση των σωμάτων όταν όλα γύρω κατέρρεαν. Όχι μια ζωή στη δουλεία του αποικιοκράτη, όχι μια ζωή που μετριέται σε παραγωγικότητα, αριστεία, ανθεκτικότητα, ανταγωνισμό, ορθολογισμό και από-ανθρωποποίηση· αλλά μια ζωή που ρισκάρει να υπάρξει έξω και δημόσια, για να προστατεύσει το άλλο.
Παραπομπές
1 Στον Aντόνιο Νέγκρι, το potentia δεν είναι απλώς δύναμη αλλά η ζωντανή, συλλογική ικανότητα της ζωής να παράγει τον εαυτό της αλλιώς, πριν και πέρα από κάθε κανονιστική εξουσία (potestas).
Η Δήμητρα Τζανάκη είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας του Φύλου στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Το έργο της εστιάζει στην έμφυλη, ταξική και φυλετική κατασκευή της κανονικότητας, με έμφαση στην απο-αποικιοποίηση της επιστήμης και της γνώσης, καθώς και στην κριτική και αποδόμηση των κανονιστικών ταυτοτήτων. Είναι ιδρυτικό μέλος της συλλογικότητας Intersex Greece και μέλος του Εργαστηρίου Κριτικής Εγκληματολογίας (ΕΚΕΜΕ). Πρόσφατο βιβλίο της είναι το Καταργώντας το φύλο και την ευγονική. Ο ελέφαντας είναι ανάμεσά μας (εκδ. Ακυβέρνητες Πολιτείες).
Το είπαμε Μεσοπόλεμος για να μην το πούμε μισο-ειρήνη;*
(αφιερωμένο στη δολοφονημένη ποιήτρια-ακτιβίστρια Renee Good)
Γράφει η Πέννυ Μηλιά
βία, η βία, βιασμός, κακοποίηση, σωματικές βλάβες, τραύμα, τρόμος, κρίση, πανικός, φοβία, οικονομία, φόβος, φόνος, δολοφονία, ανθρωποκτονία, αυτοκτονία, απαγχονισμός, κελί, περιορισμός, αποκλεισμός, εκφοβισμός, περιθωριοποίηση, αποστασιοποίηση, απομόνωση, εκτόνωση, εξέγερση, υποκίνηση, παρακίνηση, απείθεια, αντίσταση, φυγή, καταφυγή, διαφυγή, δίωξη, εκδίωξη, καταδίωξη, έγκλημα, εκπυρσοκρότηση, νεκρός, απεργός, πυροβολισμός, κανονιοβολισμός, πάταξη, κατάταξη, καταπάτηση, εξαπάτηση, ασφυξιογόνα, καπνογόνα, αγχογόνα, χημικά, δακρυγόνα, κρότου, λάμψης, πείνας, δίψας, απόρριψης, εγκατάλειψης, κατάληψης, επανάληψης, παράληψης, ατύχημα, δυστύχημα, αθώωση, καταδίκη, δίκη, απεργία, ανεργία, ποινή, δειλία, δούλοι, σκλάβες, πορνεία, διαστροφή, διατροφή, άρνηση, καταστροφή, μάρτυρας, τρομοκράτης, φθορά, διαφθορά, δολιοφθορά, αποφορά, απαγόρευση, αναγόρευση, έλεγχος, κυρώσεις, ακυρώσεις, συγκεντρώσεις, διαδηλώσεις, εκδηλώσεις, καταστολή, αναστολή, παραβίαση, τήρηση, συνάθροιση, παράβαση, επίθεση, παράθεση, κατάθεση, μαρτυρία, περιορισμός, ορισμός, καταμερισμός, διορισμός, παράνομος, έκνομος, πρόστιμο, αποκλεισμός, διαταγή, επιταγή, προσταγή, διαδικασία, ιδιοκτησία, φθορά, διαφθορά, δολιοφθορά, αποφορά, ιδιωτική, δημόσια, επιχείρηση, υπεύθυνος, ανεύθυνος, αύρα, ασθένεια, υγεία, προστασία, περιουσία, ουσία, ουσίες, ναρκωτικές, περιουσίες, παρουσίες, απουσίες, επιβάλλω, καταβάλλω, ΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣ
μεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσομεσο
ΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣΠΟΛΕΜΟΣ
συμβάλλω, συνεργώ, διενεργώ, επενεργώ, αεργία, αγαθοεργία, φιλανθρωπία, φιλοζωία, φιλαλήθεια, διαδικασία διαφάνεια, ακεραιότητα, στασιμότητα, διαθεσιμότητα, ποσότητα, ποιότητα, υπηρεσία, συνοδεία, κουστωδία, αυθαιρεσία, ιεροσυλία, αρχαιρεσία, ιεραρχία, αρχεία, μίσος, ταξικό, παιδικό, παιδοφιλία, τάξη, πράξη, βάση, δράση, δράστης, ληστής, σεξιστής, βιαστής, παράγοντας, εφοπλιστής, θιασάρχης, καναλάρχης, προπονητής, μεσολαβητής, εκδότης, διορθωτής, εξομολογητής, αναλογία, κλίμακα, διαδικασία, διασφάλιση, εξασφάλιση, ασφάλεια, συστηματική, συστημική, άδεια, αδειοδότηση, δανειοδότηση, χρηματοδότηση, επιδότηση, επίδομα, επίδοση, κατάδοση, δόση, άδεια, άνοια, παράνοια, δάνεια, πληρωμή, αποπληρωμή, εργασία, ανεργία, τραγωδία, τρέλα, επιδημία, αντοχή, ανοχή, αποχή, παραδοχή, αποδοχή, κατάδειξη, ανάδειξη, απάλειψη, απαλοιφή, μεταγωγή, φυλακή, φυλακές, φύλακες, αναγκαστική, καταναγκαστική, εκβιαστική, μεταβατική, εκδικητική, μεταβιβαστική, κολασμένοι, βιασμένη, δολοφονημένη, αγανακτισμένοι, παραβιασμένη, έκρηξη, κάθειρξη, αίτημα, αίτηση, παραίτηση, νομοθεσία, μηχανισμός, προαυλισμός, παροπλισμός, οπλισμός, διδακτισμός, κήρυγμα, εθνικισμός, κήρυξη, καταφύγιο, κατοχή, οπλοκατοχή, βόμβα, συμβούλιο, κατηγορία, ετυμηγορία, ανακατάταξη, παράταξη, πάταξη, διάταξη, κατάσταση, αποκατάσταση, κάθειρξη, επείγουσα, επανάσταση, ένοπλη, άοπλη, άοκνη, ένορκη, κατάθεση, αποστασιοποίηση, διάσταση, η βία, βία.
Tο ποιητικό υποκείμενο, η νεαρή ποιήτρια, στέκεται μπροστά στο μανιφέστο του σουρεαλισμού για είκοσι ολόκληρα λεπτά. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Ο κόσμος την περιβάλλει, τη σπρώχνει, κοιτά από πίσω της, από πάνω της, την προσπερνάει. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Δεν μπορεί να συγκρατήσει τα δάκρυα της. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Τα δάκρυα είναι αληθινά γιατί κάνουν θόρυβο. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Μάλλον χτυπούν με κάποια δύναμη τη γυάλινη προθήκη, όπου μέσα κείτεται το εξαίσιο πτώμα, σαν σε κάσα. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Αν δεν υπήρχε η γυάλινη προθήκη θα το είχαν μουσκέψει, όπως ένα γράμμα σε αγαπημένο σώμα. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Δάκρυα: μια σωματική ενστικτώδης απόκριση που πυροδοτείται από ένα δυνατό ερέθισμα. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Ο μεσοπόλεμος, μια εκεχειρία, γίνεται για να κλάψουμε τους νεκρούς; ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΦΟΡΜΑΝΣ. Του προηγούμενου ή του μελλούμενου πολέμου;
*«Ό,τι υπήρξε μια φορά, δεν γίνεται να πάψει να έχει υπάρξει.» (Λένα Παππά)
Το μεγαλύτερο δώρο του Μεσοπολέμου στην παγκόσμια Ποίηση και την Τέχνη για μένα είναι το κίνημα του Σουρεαλισμού (Υπερρεαλισμού) στη Γαλλία που διεκδίκησε πρωτόγνωρη ελευθερία, ώστε να ελευθερωθούν -όσο γινότανε μέσα στα ελληνικά πλαίσια- οι ποιητές και οι ποιήτριες στην Ελλάδα και να έχουμε έναν Εμπειρίκο, Εγγονόπουλο, Ελύτη, Γκάτσο, Νικόλαο Κάλας, Μάτση Χατζηλαζάρου κ.α. , και σήμερα να θεωρούνται ποιήματα και τα παραπάνω. Για διάφορους λόγους (μικρασιατική καταστροφή, ελληνικότητα, ορθοδοξία, κλπ), οι κατακτήσεις του σε λογοτεχνικό επίπεδο επηρέασαν με καθυστέρηση την ποίηση στην Ελλάδα, (Βαλαωρίτης, Σαχτούρης, Κακναβάτος, Παγουλάτος, Μήτρας κ.α) σε βαθμό που ακόμα και σήμερα ποιήματα και ποιητές/ποιήτριες που γράφουν (ή επιτελούν) με τεχνικές, θέματα και ζητήματα κατακτημένα και ασκημένα εδώ και πολλά χρόνια, ακόμα και ξεπερασμένα στο εξωτερικό ή εξελιγμένα στο απότοκό του, τη μετανεωτερικότητα, με πχ αυτόματη γραφή, προφορικότητα, επιτέλεση κλπ, να ξαφνιάζουν τόσο, ώστε να αντιμετωπίζονται λανθασμένα, είτε ως πρωτοφανή και «ιδιοφυείς ανακαλύψεις», είτε ως «άτεχνα», «πρόχειρα», «παράλογα» ή και «μη-τέχνη». Φυσικά, η Ποίηση και ο χρόνος δεν ξεχνούν. Ούτε κι εμείς.
Η Πέννυ Μηλιά είναι ποιήτρια, συγγραφέας και performer από την Αθήνα. Έχει βραβευτεί από την Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών και την Ένωση Συγγραφέων – Λογοτεχνών Ευρώπης για την ποίησή της και από την Ένωση Σεναριογράφων Ελλάδας για το θεατρικό της έργο «Ισπανικό καλοκαίρι» (Κάπα Εκδοτική, 2019 παράσταση θέατρο Beep, 2019). Η ποιητική της συλλογή «Μετά τη φωτιά/After the fire» (Κάπα Εκδοτική, 2022), κυκλοφορεί με έργα επαυξημένης πραγματικότητας από την Άννα Μελή και ποιήματά της περιλαμβάνονται στους συλλογικούς τόμους του δικτύου γυναικών συγγραφέων «Η Φωνή της» (Καστανιώτης, 2023) και «Εκατό + είκοσι φωνές» (Καστανιώτης, 2025), σε ομαδικές ποιητικές συλλογές «Υπέρ ονειρίας» (Γαβριηλίδης, 2012) και «Ομάδα από ποίηση» (Γαβριηλίδης, 2010), στην ανθολογία «Ποίηση από τον 21 ο αιώνα» (2025), σε περιοδικά και ιστοσελίδες. Το βιντεοποίημα της «Οι Δύο» προβλήθηκε στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσ/κης και σε διάφορα φεστιβάλ κινηματογράφου. Έχει συμμετάσχει σε συνέδρια και φεστιβάλ για την ποίηση, το θέατρο και την performance και σε παραστάσεις ως ηθοποιός/performer. Το θεατρικό της έργο «Η Αντιγόνη, οι ξένοι και η φωτιά» διακρίθηκε στο Φεστιβάλ Σύγχρονων Ελληνικών Θεατρικών Έργων “WE ARE ALL DIFFERENT”
(Λονδίνο και Οξφόρδη) και στο Διεθνές Φεστιβάλ Αναλόγιο και το μονόπρακτό της «Το παιχνίδι» παρουσιάστηκε στο θεατρικό φεστιβάλ ΑΤΑΚΑ 2025. www.pennymiliawriting.com
