Από τη Σκιά στην Ποιητική Εαυτή
Γράφει η Χριστίνα Σαββάκη-Γκρανζάν, κλινική ψυχολόγος, συγγραφέας.
(Για την ποιητική συλλογή της Μαριάννας Νικολάου “Εκ γυναικός” εκδόσεις Γερμανός, 2025)
Στον καθρέφτη, φόρεμα μπορντό/ ίδιο μα και φθαρμένο. Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου, ποιαν Εαυτή απεικονίζεις; Εκ γυναικός, φθαρμένη αντανάκλαση ενδεδυμένη με μπρούσκο βαθύ, αποζητά λέξεων μέθη. Να αλητέψει θέλει σε κάποιο τετράδιο. […] Η άγρια γυναίκα καλπάζει εντός. Μα οι κίνδυνοι της εξημέρωσης καραδοκούν και με τι σθένος τώρα πια να γράψει;
Η Σκιά σιώπησε.
Κι η Ίδια είπε: “Μήπως με βρει κακό;
Αν βρω φωνή, βλέμμα κι ακοή, ποια θα ’μαι;
Το εναγώνιο ερώτημα της πρόσβασης στην αυθεντική-δημιουργική Εαυτή διατρέχει την ποιητική διαδρομή της Μαριάννας Νικολάου. Βυθιζόμαστε στο θηλυκό της σύμπαν με τους παλμούς σε επιτάχυνση και με έναν κόμπο στο λαιμό. Έτσι, η ψυχαναλυτική ματιά σε τούτη τη συλλογή ποιημάτων δεν μπορεί παρά να είναι εκ γυναικός: υποκειμενική, συναισθηματική, βαθιά, ενσυναισθητική, υγρή και αλμυρή. Μια βουτιά προς τα μέσα δεν είναι ποτέ ανώδυνη.
Ηρέμησε θηρίο. Χρειάζομαι τ’ αλάτι σου να κλείσω τις πληγές μου. Μάχη δια πυρός και σιδήρου με τον πιο δύσκολο αντίπαλο, τη σκιά. Για θώρακα φοράει ένα βιβλίο σκληρόδετο.
Η Βιρτζίνια Γουλφ περιγράφει τη δική της μάχη: “έπρεπε να αναμετρηθώ με ένα φάντασμα, μία γυναίκα που ονόμασα άγγελο του σπιτιού. Αυτή έμπαινε ανάμεσα σε μένα και το χαρτί μου. Ο ίσκιος από τις φτερούγες της γκρεμίστηκε στο χαρτί, άκουσα το φόρεμά της να θροΐζει στο δωμάτιο.[…] Ήρθε αθόρυβα πίσω μου και ψιθύρισε: καλή μου, είσαι νέα κοπέλα, δείξε τρυφερότητα, εύνοια, κολάκευσε, εξαπάτησε, επιστράτευσε όλη την καπατσοσύνη και πονηριά του φύλου μας, μη διανοηθεί κανείς πως έχεις δική σου άποψη. Γύρισα και την άρπαξα από τον λαιμό”.
Σε αυτόν τον ανελέητο πόλεμο επιβίωσης ανάμεσα στην Εαυτή και τη μη-Εαυτή, η Μαριάννα Νικολάου, ως άλλη Βιρτζίνια, γίνεται δολοφόνος. Μία δολοφόνος που αυτοψυχαναλύεται.
Είτε έχει σκοτώσει άλλον είτε την εαυτή της / το βλέμμα της παλινδρομεί.
Στο πέρασμα της ιστορίας, οι θηλυκοί πνευματικοί τόποι λεηλατήθηκαν και πυρπολήθηκαν και η γυναίκα έμεινε άνθρωπος διαλυμένος στους ωκεανούς των άλλων. Η γυναικεία δημιουργικότητα περιθωριοποιήθηκε, λοιδορήθηκε, χλευάστηκε, υποτιμήθηκε, στιγματίστηκε ως μη ορθολογιστική, μη λογική, υστερική. Οδοστρωθήκαμε από τις αρνήσεις και πού να βρεθεί απινιδωτής;
Όμως η δημιουργία δεν είναι υστερία. Η αυθεντικότητα εδράζει στα σωθικά, όχι στο κεφάλι.
Η πείνα δε χορταίνει. Ούτε η πένα.
“Δεν φτιαχτήκαμε για να είμαστε ασήμαντα πλασματάκια με απαλά μαλλάκια, ανήμπορες για χοροπηδητά, ανίκανες για κυνήγια, για γέννες, για δημιουργία”, γράφει η Κλαρίσα Πίκολα-Εστές, υποστηρίζοντας πως ακόμα και η πιο καταπιεσμένη γυναίκα έχει μια κρυφή ζωή, μέσα στην οποία διαφυλάττει, ως κόρη οφθαλμού, μια θέση για τον αδάμαστο εαυτό της.
Η γυναίκα-δημιουργός είναι υποκείμενο, όχι αντικείμενο. Επιθυμεί, επιδρά, επιλέγει. Εκφράζει βιωματικές, βαθιές και σύνθετες σκέψεις, συμφιλιώνοντας αντιφατικά στοιχεία.
Ζω στα όνειρα μου; Στα όνειρά μου ζω;
Γεννά ποιήματα που γίνονται η προέκτασή της στον χώρο και τον χρόνο, ώστε να μην της είναι ξένη η ζωή που της δόθηκε. Καρδιά-κόλπος-κοιλία. Γεννά-χωνεύει-χτυπά.
Η εκ γυναικός ποιήτρια διαθέτει αυτό που έχει ονοματίσει η ψυχαναλύτρια Τζούλια Κρίστεβα και έχει επεξηγήσει η Εστές: το “γυναικείο χάρισμα”. “Όταν οι γυναίκες ανακτούν τη σχέση με την άγρια φύση τους, αποκτούν το χάρισμα να παρατηρούν μόνιμα την εσωτερική τους ζωή, να γνωρίζουν, να οραματίζονται, να μαντεύουν, να εμπνέουν, να διαισθάνονται, να επινοούν, να δημιουργούν, να εφευρίσκουν, να ακούνε και να καθοδηγούν και να ενθαρρύνουν τη ζωή που πάλλεται στον εσωτερικό και τον εξωτερικό κόσμο”.
Η δημιουργικότητα αποτελεί πυλώνα ενίσχυσης της γυναικείας ψυχικής ανθεκτικότητας, ένα είδος φαρμάκου που θέτει σε κίνηση την εσωτερική ζωή. Κάθε αφήγηση είναι μια προσπάθεια απελευθέρωσης.
Μα κι αν η δημιουργία είναι ελιξίριο, δεν πρόκειται για μαγική διαδικασία. Σήμερα δεν άδραξα τη μέρα, η μέρα μου έμεινε χωρίς αδράχτι, αναφωνεί η ποιήτρια και πόσες από εμάς τις κοινές θνητές δεν ταυτιζόμαστε μαζί της;
Η εξόρυξη αυθεντικών ιστοριών από τη ζωή της, από τις ζωές των δικών της, αλλά και από τη σύγχρονη καθημερινότητά της, θέλει κόπο. Άψητο ζυμάρι, με τις γροθιές το τυραννά. Γκίνγκο Μπιλόμπα, το βότανο της μνήμης παραμένει θαμμένο, στη γιγάντια ροδακινιά από κάτω. Απωθημένος μηχανισμός άμυνας.
Το λογοτεχνικό κείμενο εργάζεται πάνω στη διόρθωση του δεσμού με τον Σημαντικό Άλλο. Είναι εκείνος ο ψυχικός τόπος που ο Άγγλος ψυχαναλυτής Donald Winnicott ονόμαζε «ενδιάμεσο χώρο», ένας τόπος όπου διαδραματίζονται οι ανταλλαγές ανάμεσα στον ψυχικό και τον εξωτερικό κόσμο.
Απάτητη ήπειρος, αποφεύγει τον καθρέφτη. Ώσπου εκείνη, η Εαυτή, να αντλήσει το θάρρος να στραφεί προς τα πίσω για να καταγράψει ή να αποτιμήσει αυτό από το οποίο έρχεται. Χάρτης αγαπητικός, με ρωγμές απλωμένες. Να επιστρέψει χωρίς να πισωγυρίσει. Καρδιές και σπλήνες αρχαιολόγος σκαλίζει. Πρέπει να χυθεί αίμα σε κάθε βιωμένη ιστορία, σε κάθε έκφανση της ζωής της, για να συναντήσει την ψυχή της. Σφίγγεται να ρίξει δάκρυα μυτερά, με το αίμα να εξαγνιστεί.
Εκ γυναικός αλμύρα. Αίμα και δάκρυ. Ιδρώτας. Οδύνη. Ωδίνες. Ο υπαρξιακός ψυχολόγος Ρόλλο Μέι παραλληλίζει τη δημιουργική διαδρομή με αυτήν του Προμηθέα. Η πράξη του να κλέψει τη φωτιά από τους θεούς και να τη δώσει στην ανθρωπότητα θεωρείται το σημείο της απαρχής του πολιτισμού. Ο Δίας τον τιμώρησε με το να τον δέσει στον Καύκασο με ένα όρνεο να του κατασπαράζει το συκώτι. Όλοι οι καλλιτέχνες ενίοτε έχουν βιώσει την εξάντληση και την αυτοαμφισβήτηση ότι δεν θα καταφέρουν ποτέ να δώσουν μορφή στο όραμά τους. Δεμένοι στον δικό τους Καύκασο, ορκίζονται τότε ότι θα τα παρατήσουν. Μόνο που κατά τη διάρκεια της νύχτας, όπως με τον Προμηθέα, το συκώτι τους ξαναγεννιέται. Έτσι, επιστρέφουν δριμύτεροι για να σφυρηλατήσουν και πάλι το έργο τους, στο αμόνι της ψυχής τους. Η Μαριάννα Νικολάου βαδίζει στα χνάρια του αρχαίου δεσμώτη. Δεν παραιτείται. Εκ γυναικός αντιστέκεται. Του Προμηθέα συκώτι, ξαναγεμίζει την αυγή. Οριζόντια τομή.
Πώς πλάθεται η γυναικεία ταυτότητα; Από αλεύρι, μας απαντά η ποιήτρια. Σκόνη που αιωρείται. Θρύμματα. Στους πέντε ανέμους σκορπίζεται, άπιαστη σκιά, έχει κεφάλι μόνο, καθόλου σώμα. Μόνο στο νερό, γίνεται νερό. Ζητά υπόσταση. Αλεύρι και νερό, γίνεται ζυμάρι. Εύπλαστη υφή, ιδρώνει να ζυμώσει, πλάθει Εαυτή.
Με το αλάτι της ζωής, αποκτά γεύση.
Σε εστία θολωτή[…]της γιαγιάς συνταγή για τσουρέκια, μοσχοβολάει.
Καταβροχθίζει ψίχουλα/ Κρατσανίζει κόρες. Κλειδαριά διαγενεακή.
Τσουρουφλίζεται η κόρη: η Ίδια, η Εαυτή, πού είναι; Αδελφότητα εκ γυναικός την καλεί. Εκεί όλα συμβαίνουν στο καϊμάκι της στιγμής
και θέλει τόλμη να το αγγίξουν/ με τα χείλη τους ενώ καίει.
Η δημιουργική διαδικασία, σύμφωνα με τον Γάλλο ψυχαναλυτή Didier Anzieu, υποστηρίζεται, ενεργοποιείται ή αλλοιώνεται από ασυνείδητες αναπαραστάσεις που κινούνται σε τροχιά ανάμεσα σε δύο αλληλοσυγκρουόμενες έννοιες, τον Έρωτα και τον Θάνατο. Σε αυτό το αμφιθυμικό πεδίο, σε αυτό το γόνιμο έδαφος, ανάμεσα σε μέρα και νύχτα, στο όλα ή τίποτα, με υποβόσκον το αμλετικό ερώτημα «να ζει κανείς ή να μη ζει», καλλιεργείται το καλλιτεχνικό έργο της Μαριάννας Νικολάου. Είναι ο τόπος όπου ανθίζει ο πολυφωνικός Εαυτός. Εκ γυναικός. Εκ βαθέων.
Το λογοτεχνικό Εγώ σκουραίνει πένθιμα στα απύθμενα βάθη του, είμαστε σκότη…τρύπες του Άδη, υπό κατάρρευση ψυχή τε και σώματος, καθιστώντας την ποιητική απόπειρα μια συγκλονιστική προσπάθεια απελευθέρωσης. Ίσως γιατί, τη στιγμή που γράφει, δεν επινοεί μονάχα την εαυτή της, αλλά και την υπερβαίνει, καλπάζοντας στα φτερά της αναγέννησης και της ελπίδας.
…Ούτε θνητή, μόνο πτηνό, μόνο εαυτή.
Η συνάντηση με την Εαυτή συνάδει με την αναγνώριση και εδραίωση της αυθεντικής επιθυμίας. Η επιθυμία, όπως παρατηρεί ο Μάσιμο Ρεκαλκάτι, είναι ένα ταξίδι στα έγκατα της ψυχής που ταράζει το Εγώ και όλες τις εδραιωμένες του πεποιθήσεις. Είναι το αντίθετο της εξημέρωσης. Δεν υπακούν τα παπούτσια, στυλώθηκαν.
Είναι η κραυγή της άγριας γυναίκας. Της γυναίκας που “ζει εκεί όπου φτιάχνεται η γλώσσα. Ζει με ποίηση, με κρουστά και με τραγούδι. Όσο δουλεύει την ψυχή, τόσο αναπτύσσεται και θάλλει. Πρέπει να παλέψει ώστε να αφήσει την ψυχή της να μεγαλώσει με τον τρόπο της και μέχρι το φυσικό της βάθος” (Εστές)
Η συνάντηση με την Εαυτή συνάδει με την αναγνώριση και εδραίωση της αυθεντικής επιθυμίας. Η επιθυμία, όπως παρατηρεί ο Μάσιμο Ρεκαλκάτι, είναι ένα ταξίδι στα έγκατα της ψυχής που ταράζει το Εγώ και όλες τις εδραιωμένες του πεποιθήσεις. Είναι το αντίθετο της εξημέρωσης. Δεν υπακούν τα παπούτσια, στυλώθηκαν. Είναι η κραυγή της άγριας γυναίκας. Της γυναίκας που “ζει εκεί όπου φτιάχνεται η γλώσσα. Ζει με ποίηση, με κρουστά και με τραγούδι. Όσο δουλεύει την ψυχή, τόσο αναπτύσσεται και θάλλει. Πρέπει να παλέψει ώστε να αφήσει την ψυχή της να μεγαλώσει με τον τρόπο της και μέχρι το φυσικό της βάθος” (Εστές)
Με το χάδι γεννιέται αντίστροφα, κατιούσα σπείρα.
Το να ξαναγεννηθώ δεν ήταν ποτέ πάνω από τις δυνάμεις μου, έγραψε η Κολέτ. Η Μαριάννα Νικολάου αναμετρήθηκε με τις δικές της δυνάμεις λέξη τη λέξη, στίχο τον στίχο.
Επέδειξε, απέδειξε ψυχική ανθεκτικότητα. Εκ γυναικός. Εκ γυναικός, στην ακροθαλασσιά, στη γιγάντια ροδακινιά από κάτω, κάποια πεθαίνει και κάποια γεννιέται.
Εκ γυναικός, πεθαίνει η σκιά.
Εκ γυναικός, γεννιέται η ποιητική Εαυτή.
Σημείωση: με πλάγια γραφή αναφέρονται στίχοι από το βιβλίο.
Βιβλιογραφία
1. Γουλφ Βιρτζίνια: Γυναικεία επαγγέλματα. Σκοτώνοντας τον άγγελο του σπιτιού. Εκδόσεις Κοβάλτιο
2. Μέι Ρόλλο: το θάρρος της δημιουργίας. Εκδόσεις Αρμός
3. Πίκολα-Εστές Κλαρίσα: Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους. Εκδόσεις Κέλευθος
4. Ρεκαλκάτι Μάσιμο: πορτρέτα της επιθυμίας. Εκδόσεις Κέλευθος
5. Τοκάρτσουκ Όλγκα: απόσπασμα από την ομιλία στην τελετή για την απονομή του βραβείου Nobel .
(In “Πλάνητες”, εκδόσεις Καστανιώτη)
6. Anzieu Didier: Créer, détruire. (éditions dunod)
7. Kristeva Julia: Prélude à une éthique du féminin. (éditions fayard)
8. Winnicott Donald: Το παιχνίδι και η πραγματικότητα. Εκδόσεις Αρμός
Βιογραφικό
Η Χριστίνα Σαββάκη-Γκρανζάν ειδικεύτηκε στην κλινική ψυχολογία παιδιών, εφήβων και ενηλίκων στη Γαλλία. Εργάστηκε στην ψυχιατρική κλινική του Γενικού Νοσοκομείου Ρόδου. Σήμερα διατηρεί ιδιωτικό γραφείο ψυχοθεραπείας και συντονίζει ομάδες θεραπευτικής γραφής. Υπήρξε ραδιοφωνική παραγωγός στο Κόκκινο Ρόδου και στο Μεταδεύτερο, με την εκπομπή book therapy. Έχει εκδώσει δύο μυθιστορήματα με τίτλους: “ζωή σαν λευκή νύχτα” (εκδόσεις Λιβάνη) και “διαδρομές ελευθερίας” (εκδόσεις Πηγή).
