Οι συμβολισμοί του ασυνείδητου
Γράφει η Νίκη Μισαηλίδη
(Για το βιβλίο «Ο πυρήνας μέσα μου» του Δημήτρη Στατήρη, εκδόσεις Γκοβόστη, 2023)
Η λογοτεχνία, ως πεδίο πλούσιο σε συμβολισμούς και υπαρξιακές αναζητήσεις, προσφέρει συχνά δυνατότητες διεισδυτικής πρόσβασης στο ψυχικό βάθος των ηρώων και των ηρωίδων της. Στη νουβέλα Ο πυρήνας μέσα μου του Δημήτρη Στατήρη (Αθήνα: Γκοβόστη, 2023, ISBN: 978-960-606-244-5), ο/η αναγνώστης/-στρια συναντά ένα αφήγημα που συνδιαλέγεται άμεσα με το ασυνείδητο, αξιοποιώντας χώρους και εικόνες φορτισμένες με ψυχική και συμβολική ένταση. Ειδικότερα, η «γούρνα» της γραφής και η «λακκούβα με τα δώρα» και –κορυφαία όλων– του «πυρήνα» λειτουργούν ως συμβολικά αρχιτεκτονήματα του εσωτερικού ψυχικού τοπίου και συγκροτούν έναν συμβολικό άξονα γύρω από τον οποίο οργανώνεται η ψυχολογική και υπαρξιακή διαδρομή του ήρωα. Οι εικόνες αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία εάν ιδωθούν μέσα από το πρίσμα της αναλυτικής ψυχολογίας του Carl Gustav Jung και της συμβολικής προσέγγισης, όπως αυτή αποτυπώνεται στο Λεξικό των Συμβόλων του Juan-Eduardo Cirlot.
Ο «πυρήνας»: τίτλος ως σύμβολο του εσωτερικού εαυτού
Ο ίδιος ο τίτλος της νουβέλας, Ο πυρήνας μέσα μου, λειτουργεί ως κεντρικός συμβολικός δείκτης, παραπέμποντας άμεσα στην καρδιά της εσωτερικής και υπαρξιακής εμπειρίας του αφηγητή. Η λέξη «πυρήνας» υποδηλώνει την ουσία, τον εσώτατο εαυτό, αλλά και το δυσπρόσιτο, κρυφό κέντρο του ψυχισμού – έννοιες που εναρμονίζονται με τη γιουνγκιανή σύλληψη του Self (Εαυτού), του κεντρικού σημείου της ψυχής όπου συντίθεται η πολικότητα συνειδητού και ασυνειδήτου (Jung, 1953). Ο «πυρήνας» μπορεί να ερμηνευτεί, επίσης, ως συμβολική «μήτρα», φορέας δυναμικού μετασχηματισμού, καθώς ο ήρωας καλείται να τον προσεγγίσει όχι μέσω της λογικής, αλλά μέσω της εσωτερικής βύθισης, της γραφής και της αποδοχής του εαυτού του. Ο ήρωας στην περιπλάνησή του στους δρόμους της πόλης «με τις λεμονιές και από πάνω έναν ουρανό που σκουριάζει και τριγύρω όλα αυτά τα περιφραγμένα σπίτια» (σ. 53) σε εξομολογητικό τόνο δηλώνει: «Ίσως να υπάρχει μέσα μου μια εσωτερική πυξίδα που με κατευθύνει στα τυφλά. Ένα αθέατο, άγρυπνο μάτι. Ο πυρήνας μέσα μου.» (σ. 53). Η αναφορά, μάλιστα, στο «μέσα μου» ενισχύει την έννοια της ενδοσκόπησης, της αυτό-εξερεύνησης και τελικά της αυτογνωσίας.
Το ασυνείδητο ως συμβολικός χώρος
Το ασυνείδητο, σύμφωνα με τη θεωρία του Jung, δεν αποτελεί απλώς αποθήκη απωθημένων επιθυμιών, όπως στον Freud, αλλά έναν ευρύτερο ψυχικό χώρο, όπου κατοικούν τα αρχέτυπα. Πρόκειται για καθολικά, πρωτογενή σύμβολα που επανεμφανίζονται σε μύθους, όνειρα, και λογοτεχνία. Τα αρχέτυπα είναι συλλογικές μορφές και μοτίβα, εγγεγραμμένα στον ανθρώπινο ψυχισμό, τα οποία εικονοποιούνται με ποικίλες μορφές όπως το σπήλαιο, η πηγή, ο υπόγειος χώρος και επανεμφανίζονται διαχρονικά στον πολιτισμό και στην ατομική ψυχολογική εμπειρία. Σύμφωνα με τον Jung «η αρχέγονη εικόνα, ή αρχέτυπο, είναι μια μορφή – ένας δαίμονας, ένα ανθρώπινο ον, ή μια διεργασία που επαναλαμβάνεται συνέχεια στην πορεία της ιστορίας και εμφανίζεται, όταν εκφράζεται ελεύθερα η δημιουργική φαντασία. Ουσιαστικά λοιπόν είναι μια μυθολογική μορφή» (Jung:1968).
Στο έργο του Στατήρη, η «λακκούβα με τα δώρα» (σσ. 45–51) λειτουργεί ως τέτοιο αρχετυπικό σύμβολο του θηλυκού ή του μήτρας-χώρου, υπενθυμίζοντας τους μύθους της καθόδου στον Άδη, της αναζήτησης του θησαυρού ή της εισόδου σε έναν υποσυνείδητο κόσμο γεμάτο προκλήσεις και αποκαλύψεις. Πρόκειται για μια κοιλότητα-δοχείο, μια μήτρα του ασυνείδητου, στην οποία εναποτίθενται επιθυμίες, τραύματα, φόβοι και μνήμες και η οποία σχετίζεται με τη δυνατότητα εσωτερικής μεταμόρφωσης και την ανάδυση του Εαυτού – της ολότητας της ψυχικής δομής κατά τον Jung. Η «λακκούβα», γεμάτη «δώρα», λειτουργεί δηλαδή ως αποθήκη απωθημένων στοιχείων που ζητούν αποδοχή και ένταξη στη συνείδηση.
Ο ήρωας του Στατήρη επιχειρεί μια δύσκολη κατάβαση σ’ έναν χώρο όπου «η μπόχα ανακατεύεται με την υγρασία» (σ. 45). Η περιπλάνησή του στους υπόγειους ρυπαρούς διαδρόμους τον οδηγεί τελικά
«σε ένα πέρασμα από χώμα και λάσπη ώσπου βγαίνω σε έναν διάδρομο με πέτρες, υγρασία αλλά χωρίς καμία δυσάρεστη οσμή» (σ. 46). Εκεί «άνθρωποι ρακένδυτοι κάθονται περιμετρικά μιας μεγάλης λακκούβας με θολά νερά και ψαρεύουν με απόχες αντικείμενα, λογής-λογής, τυλιγμένα αεροστεγώς ώστε να μην βρέχονται, όπως κοσμήματα, πακεταρισμένα χαρτονομίσματα, κορνίζες, δίσκοι, διάφορα έγγραφα και ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς και στη συνέχεια τα τοποθετούν ο καθένας στο σακί του» (σ. 47)
Η «λακκούβα», με την ιδιότητά της ως δοχείου που περιέχει «δώρα» –είτε αυτά είναι ανακαλύψεις, είτε κρυμμένες αλήθειες– μπορεί να ερμηνευθεί ως μια είσοδος στο συλλογικό ασυνείδητο, έναν χώρο όπου ο αφηγητής έρχεται σε επαφή με βαθύτερες, αρχέγονες δομές της ψυχής του. Η λεκτική απόδοση των «δώρων» που φυλάσσονται σε αυτή τη λακκούβα εντείνει τη συμβολική της λειτουργία ως εσωτερικού θησαυρού, απρόσιτου χωρίς την ψυχική τόλμη της καθόδου.
Η «γούρνα» της γραφής: πράξη αυτογνωσίας και ενεργητικής φαντασίας
Η «γούρνα» της γραφής δεν περιορίζεται στη λειτουργία του αφηγηματικού εργαλείου, αλλά αποκτά μεταψυχολογική διάσταση: γίνεται τόπος βύθισης και εσωτερικής κάθαρσης. Πρόκειται για έναν τόπο βύθισης και υγρής καθαρής ουσίας, ο οποίος προσφέρεται ως συμβολικός διάμεσος ανάμεσα στον εξωτερικό κόσμο και το ενδότερο ψυχικό τοπίο του αφηγητή. Έτσι, ο αφηγητής καταδυόμενος σε αυτήν, επιτελεί μια συμβολική κάθοδο στο προσωπικό ασυνείδητο, αναζητώντας μορφές αυθεντικής ύπαρξης και συμφιλίωσης με τον εσωτερικό του κόσμο. Παράλληλα, η «γούρνα» προσφέρει έναν «καθαρτήριο» τόπο, όπου το τραύμα μετασχηματίζεται μέσω του λόγου. Η συνάντηση με το ασυνείδητο –απρόβλεπτη, φορτισμένη, αλλά λυτρωτική– οδηγεί σε ένα νέο υπαρξιακό σημείο ισορροπίας.
Κάτω από αυτό το πρίσμα, η πράξη της συγγραφής παρουσιάζεται ως μια ενδοσκοπική και λυτρωτική διαδικασία, μέσω της οποίας το υποκείμενο επιχειρεί να αποθέσει τα βάρη της εξωτερικής ζωής. Ενδεικτική είναι η ομολογία του αφηγητή:
«Κατά τη διάρκεια της συγγραφής του μυθιστορήματός μου δεν αισθανόμουνα σαν καλλιτέχνης παρά σαν ένας νεκροθάφτης που σκάβει μια γούρνα για να παραχώσει μέσα της έναν άλλο του εαυτό, έναν εαυτό με έγνοιες, άγχη και ανησυχίες που περιστρέφονται γύρω από τη ρουτίνα της καθημερινότητας, έναν εαυτό που όσο πιο γρήγορα έθαβα τόσο περισσότερο θα ζούσα» (σ. 32).
Η παρομοίωση του συγγραφέα με «νεκροθάφτη» και η συγγραφή ως πράξη «ταφής» ενός επιβαρυμένου εαυτού υποδηλώνουν την ψυχολογική και υπαρξιακή διάσταση της δημιουργικής διαδικασίας. Η πράξη της γραφής, συνεπώς, προσλαμβάνει τελετουργικά χαρακτηριστικά, θυμίζοντας υπόγειες λειτουργίες ψυχαναλυτικού χαρακτήρα. Εκεί, μέσω της γραφής, επιτελείται μια πράξη ενεργητικής φαντασίας – κατά τον Jung, μια συνειδητή προσπάθεια διαλόγου με τα περιεχόμενα του ασυνείδητου, όχι ως παθητική πρόσληψη, αλλά ως δημιουργική ενσωμάτωση (Jung, 1993). Όπως επισημαίνει ο Jung, η «ενεργητική φαντασία» είναι η σκόπιμη προσπάθεια του ατόμου να δώσει μορφή στα περιεχόμενα του ασυνείδητου, συνδιαλεγόμενο με αυτά μέσω της τέχνης, της γραφής ή άλλων δημιουργικών πρακτικών (Jung, 1993). Είναι μια αναζήτηση νοήματος και πληρότητας που βρίσκεται πέρα από τις περιοριστικές συμβάσεις της συνειδητής πραγματικότητας.
Η κάθοδος του αφηγητή στη «γούρνα» υποδηλώνει την είσοδο σε ένα ενδοψυχικό τοπίο, όπου ο λόγος μετατρέπεται σε εργαλείο αποκρυπτογράφησης του εαυτού. Δεν πρόκειται για φυγή από την πραγματικότητα, αλλά για προσπάθεια επανεύρεσης του αυθεντικού πυρήνα της ύπαρξης, μέσα από την υπέρβαση των «βαριδίων» της καθημερινότητας. Έτσι, η γραφή, στην περίπτωση αυτή, δεν είναι εργαλείο εξωτερίκευσης, αλλά πνευματική πρακτική ενδοσκόπησης, βύθισης, κάθαρσης και μετασχηματισμού.
Στην προσπάθειά του ο ήρωας του Στατήρη να ανακαλύψει τον «πυρήνα» του συναντά κάποια εμπόδια, τα οποία όμως πρώτα πρέπει να υπερπηδήσει. Το πρώτο εμπόδιο είναι «μια πόρτα με δυο αγαλματίδια στα πλαϊνά, ένα ελάφι και ένας λύκος. Η πόρτα συμβολίζει «το πέρασμα από τον κόσμο της πραγματικότητας σ’ αυτόν της ασύνειδης πραγματικότητας» (Cirlot:1995). Το γεγονός πως η «πόρτα» δεν ανοίγει, παρά τα επαναλαμβανόμενα χτυπήματα του ήρωα, αποτελεί το εμπόδιο για το πέρασμα, τη μετάβαση στον άλλο κόσμο, για την καταβύθιση στο ασυνείδητο. Το επόμενο εμπόδιο που έχει να αντιμετωπίσει ο ήρωας αφορά τον «φράχτη» με το συρματόπλεγμα του σπιτιού, στο οποίο βρίσκεται το χαμένο μυθιστόρημα. Οι φράχτες αλλά και το συρματόπλεγμα συμβολίζουν «την υπέρτατη δυσκολία ή το αδύνατο της πρόσβασης, είτε αυτή είναι πραγματική είτε σχηματική (πνευματική) [….]. Κάθε χώρος που είναι κλεισμένος από τοίχους, φράχτες (κήπος ή οχυρωμένη πόλη) μπορεί να συμβολίζει τη γήινη ή την ανώτερη πραγματικότητα, που προσδοκάται στις μεταφυσικές επιθυμίες του ανθρώπου» (Cirlot:1995).
Η νουβέλα Ο πυρήνας μέσα μου του Δημήτρη Στατήρη αποτυπώνει με εντυπωσιακή πυκνότητα τον αγώνα του ατόμου για εσωτερική ενότητα και συμφιλίωση με τον εαυτό του. Οι συμβολικοί χώροι της «γούρνας», της «λακκούβας» και του «πυρήνα» λειτουργούν ως αρχετυπικά τοπία του ασυνείδητου, ως ψυχογραφικές πύλες εισόδου στο ασυνείδητο, επιτρέποντας στον ήρωα να προσεγγίσει την ουσία της ύπαρξής του.
Η βύθιση, όμως, αυτή δεν είναι εύκολη· φέρει το στοιχείο του numinous, του μυστηριώδους και ιερού, που προκαλεί δέος και συνάμα φόβο. Ο αφηγητής, όμως, αποδέχεται αυτόν τον κίνδυνο, ακριβώς επειδή αναζητά όχι μια επιφανειακή λύση ή απόδραση, αλλά την ουσία της ύπαρξης: τον ίδιο τον πυρήνα μέσα του. Αυτή η εμπειρία του «άλλου», του απρόσιτου, ενισχύει την ιδέα ότι η εσωτερική βύθιση στην ψυχή είναι πράξη ριψοκίνδυνη αλλά απολύτως απαραίτητη για την πνευματική και υπαρξιακή ωρίμανση. Η αφήγηση αποκτά κατ’ αυτόν τον τρόπο ένα υπαρξιακό και ψυχαναλυτικό βάθος, το οποίο αποκαλύπτει την αέναη προσπάθεια του ανθρώπου να υπερβεί την εξωτερικότητα και να στραφεί στον βαθύτερο εαυτό του. Η ανάλυση των αρχετυπικών συμβόλων υπό το πρίσμα της γιουνγκιανής ψυχολογίας και της συμβολικής θεωρίας αναδεικνύει τον πλούτο των ψυχικών διεργασιών που υποβόσκουν στο λογοτεχνικό έργο, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική δύναμη της λογοτεχνίας να διερευνά τα άδυτα της ανθρώπινης ψυχής.
Η προσέγγιση της νουβέλας μέσα από τη θεωρία του Jung και τη συμβολική παράδοση μάς επιτρέπει να δούμε το έργο όχι απλώς ως αφήγηση, αλλά ως ψυχολογικό και φιλοσοφικό στοχασμό για τη σχέση του ανθρώπου με τον εσώτερο εαυτό του – έναν πυρήνα που δεν είναι ποτέ στατικός, αλλά δυναμικός, πολυεπίπεδος και βαθιά ανθρώπινος.
Βιβλιογραφία
Γιουνγκ, Κ. (χ.χ.). Συνειδητό και ασυνείδητο. Μελέτες πάνω στην Ψυχολογία. Αθήνα: Γερ. Αναγνωστίδη.
Cirlot, J. E. (1995). Λεξικό των Συμβόλων (μτφρ. Χ. Σταυρόπουλος). Αθήνα: Δωδώνη.
Jung, C. G. (1953). Psychological Aspects of the Persona. In Two Essays on Analytical Psychology. PrincetonUniversityPress.
Jung C.G. (1968/1969/1980). The Archetype and the collective unconscious, Bollingen Series xx, Volume 9, Part1. Princeton University Press.
Jung, C. G., M.-L. von Franz & J. Freeman (eds.). (1968). Man and his Symbols. USA: Dell Publishing.
Jung, C. G. (1993). The Practice of Psychotherapy, trans. R. F. C. Hull. 2 nd Edition London: Routledge.
Jung, C. G. (2005). Δύο Δοκίμια στην Αναλυτική Ψυχολογία, μτφρ. Γιώργος Μπαρουξής. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
Jung, C. G. (2019a). History of Modern Psychology: Lectures delivered at ETH Zurich, vol. 1 (1933–1934), Princeton: Princeton University Press.
Στατήρης, Δ. (2023). Ο πυρήνας μέσα μου. Αθήνα: Γκοβόστης.
Η Νίκη Ι. Μισαηλίδη κατάγεται από την Πάτρα. Έχει σπουδάσει Φιλολογία και είναι κάτοχος Μεταπτυχιακού διπλώματος στη Δημιουργική Γραφή του ΕΑΠ. Εργάζεται ως Φιλόλογος στη δημόσια εκπαίδευση. Έχει παρακολουθήσει σεμινάρια για τη γραφή, τα Νέα Προγράμματα Σπουδών στη Λογοτεχνία στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, τη Διαφοροποιημένη Διδασκαλία και συμμετέχει ως επιμορφώτρια σε εργαστήρια πεζού και ποιητικού λόγου. Κριτικά της κείμενα για τη σύγχρονη λογοτεχνία, καθώς και ποιήματα και διηγήματά της έχουν δημοσιευτεί σε ηλεκτρονικά περιοδικά, σε ιστοσελίδες και στον έντυπο τύπο. Με ποιητικά και πεζά κείμενα συμμετέχει σε συλλογικά έργα και τόμους: α. Ιστορίες με γάτες …για γάτες. Γατονανοδιηγήματα. Εκδόσεις ΟΤΑΝ, 2025, β. Μικρά για τη μητέρα. Εκδόσεις αλάτι, 2025, γ. Ταξίδι. Εκδόσεις παρέμβαση, 2025. Τον Νοέμβριο του 2024 κυκλοφορεί από τις εκδόσεις 24 γράμματα το βιβλίο της (ποιητική συλλογή) Σχολικές Ποιητικές διαδρομές – Μια κυψέλη όλο μέλισσες και μέλι που συνέγραψε με την Πωλλέτα Ψυχογυιοπούλου.
